Nông dân đang bội thu nhờ loại đặc sản gây ‘sốt’ toàn cầu, nước láng giềng Việt Nam bất ngờ ban lệnh cấm xuất khẩu, nhiều chủ tiệm lo sốt vó

Ube, loại khoai lang mỡ tím đã trở thành món ăn quen thuộc trong các chuỗi cà phê toàn cầu và "gây sốt" trên mạng xã hội, có thể sẽ sớm trở nên khan hiếm.

Philippines, quốc gia sản xuất ube lớn nhất thế giới, đã cấm xuất khẩu khoai mỡ tím tươi nhằm kiểm soát nguồn cung loại củ này.

Khoai mỡ tím đã len lỏi vào thực đơn của các quán cà phê, tiệm bánh và thậm chí cả những nhà hàng đạt sao Michelin ở Mỹ và Anh. Được sử dụng rộng rãi trong cà phê latte, bánh ngọt và các món tráng miệng, khoai mỡ tím được ví như loại "matcha" mới.

Quốc gia Đông Nam Á này đã cấm xuất khẩu khoai lang tím tươi vô thời hạn với lý do khan hiếm giống cây trồng và cần ngăn các quốc gia khác trồng loại khoai này để Manila có thể tận dụng tối đa nhu cầu toàn cầu. Khoai lang tím được nhân giống từ các thân củ sẵn có.

"Chúng tôi đang thiếu trầm trọng nguồn giống cây trồng và không muốn xuất khẩu sang các nước có thể sử dụng giống khoai lang tím của Philippines để cạnh tranh với chúng tôi", Bộ trưởng Nông nghiệp Francisco P Tiu Laurel Jr cho biết trong một tuyên bố tuần này.

Theo số liệu từ cơ quan thống kê quốc gia, sản lượng khoai lang tím (ube) tại Philippines đã tăng 17% trong nửa đầu năm nay, đạt 5.660 tấn.

Tuy nhiên, ông Tiu Laurel cho biết ngành công nghiệp này đang "phát triển nhanh hơn khả năng sản xuất". Ông nói thêm rằng Philippines muốn mở rộng sản xuất trong nước trước tiên và biến cây trồng này thành nguồn thu xuất khẩu lớn hơn. Giá khoai lang tím đã tăng hơn gấp đôi trong những năm gần đây. Nông dân hiện thu về từ 100 đến 150 peso (41.000-62.000 VNĐ) mỗi kg, truyền thông Philippines cho hay.

Ube có nguồn gốc từ Philippines và từ lâu đã là một nguyên liệu chính trong ẩm thực Philippines, được sử dụng rộng rãi trong các loại mứt, bánh ngọt và kem.

Trong những năm gần đây, độ phổ biến của loại củ này đã lan rộng, bắt đầu từ các quốc gia có đông đảo người Philippines sinh sống, và sau đó lan tỏa toàn cầu nhờ mạng xã hội. Màu tím đặc trưng đã khiến giống khoai này trở nên nổi tiếng.

Các nhà hàng trên khắp thế giới hiện nay đều có món ube – loại khoai lang tím có vị ngọt nhẹ, béo ngậy và thoang thoảng hương vani. Starbucks và Costa Coffee, hai trong số những chuỗi cà phê lớn nhất thế giới, đã giới thiệu các loại đồ uống hương vị ube trong năm nay, cho thấy sự phổ biến rộng rãi của loại khoai lang này.

Mỹ là thị trường tiêu thụ khoai lang tím (ube) lớn nhất. Theo công ty nghiên cứu thị trường Datassential, sự phổ biến của nguyên liệu này trong thực đơn của các nhà hàng Mỹ đã tăng hơn gấp 3 lần từ năm 2021 đến năm 2025.

Ông Damien Yeo, nhà phân tích cấp cao về hàng tiêu dùng và bán lẻ tại BMI, một đơn vị của Fitch Solutions, nhận định lệnh cấm xuất khẩu của Manila có thể dẫn đến tình trạng thiếu hụt nguồn cung ngắn hạn.

"Việc các nhà hoạch định chính sách hiện đang coi khoai lang tím (ube) là một cơ hội nông nghiệp chiến lược cho thấy nguyên liệu này ngày càng được xem là một ngành hàng bền vững chứ không phải là một xu hướng nhất thời", chuyên gia này nhận định.

Tại Philippines, khoai lang tím thường được trồng trên các thửa ruộng nhỏ. Trong những tháng gần đây, một số nông dân Philippines đã dùng hết nguồn cung để đáp ứng nhu cầu nước ngoài và chỉ còn lại rất ít cho vụ trồng tiếp theo.

Theo Bộ Nông nghiệp, nông dân chỉ có một lượng hạn chế vật tư trồng trọt chất lượng cần thiết để mở rộng sản lượng.

Sản lượng khoai lang tím (ube) hàng năm của Philippines đã giảm trong thập kỷ qua. Năm 2025, nước này sản xuất chưa đến 12.500 tấn, giảm so với 13.400 tấn năm 2024.

"Chiến lược hiện nay là xây dựng cơ sở vật chất trồng trọt và nguồn cung trong nước trước khi đẩy mạnh xuất khẩu", Bộ Nông nghiệp cho biết.

Lệnh cấm xuất khẩu sẽ không áp dụng đối với các sản phẩm chế biến hoặc đông lạnh, vốn là những nguyên liệu chính được các chủ nhà hàng ở Mỹ và châu Âu sử dụng.

Tuy nhiên, các doanh nghiệp đã bắt đầu chuẩn bị cho tình trạng thiếu hụt nguồn cung.

Nigel Motley, người đồng sáng lập quán cà phê Philippines Kapihan ở London vào năm 2019, cho biết ông sẽ "không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chấp nhận" giá cao hơn trong trường hợp nguồn cung khan hiếm.

"Gần đây chúng tôi thấy rất nhiều khách hàng đến tìm mua những sản phẩm có khoai lang tím", ông nói.

Florence Mae Maglanoc, chủ tiệm bánh Panadera và nhà hàng Donia của Philippines tại Anh, cho biết bà đã "rất chú trọng" đến số lượng món ăn có chứa nguyên liệu này vì "việc tìm nguồn cung ứng luôn gặp nhiều khó khăn".

Bà Maglanoc cho biết bà đã dựa vào khoai lang tím đông lạnh và chế biến sẵn để đảm bảo nguồn cung ổn định, nhưng khẳng định khoai lang tím tươi là sản phẩm tốt hơn.

"Philippines đang trải qua thời kỳ hoàng kim của ẩm thực. Điều cuối cùng họ muốn làm là hạn chế điều đó", Maglanoc nói. "Ube giống như đứa con cưng đang trên đường trở thành hiện tượng toàn cầu".

Theo FT

Theo Y Vân