‘Tin giả đã trở thành một ngành công nghiệp toàn cầu’: Lời cảnh tỉnh từ một nhà báo Thụy Điển sau vụ bức ảnh AI hút 65.000 lượt tương tác

Trong hai phần trước của series, câu chuyện bắt đầu từ một chi tiết tưởng chừng rất nhỏ: Một bức ảnh AI về một nữ y tá không tồn tại, nhưng lại thu hút hơn 65.000 lượt tương tác trên Facebook tại Thụy Điển.

Từ đó, cuộc điều tra lần theo dấu vết của hàng loạt fanpage đăng tải những câu chuyện cảm động được tạo bằng AI, dẫn tới một mạng lưới nội dung quy mô lớn hoạt động xuyên biên giới. Và cuối cùng, các dấu vết kỹ thuật đưa mọi thứ về Việt Nam, cụ thể là BeeUp, một công ty marketing tại Hà Nội.

Nhưng BeeUp không phải là điểm kết thúc của câu chuyện.

Để hiểu rõ hơn điều gì thực sự đang diễn ra phía sau, chúng tôi đã trao đổi với Jonathan Lundberg, một nhà báo Thụy Điển, người trực tiếp thực hiện cuộc điều tra cho tổ chức Källkritikbyrån.

Lundberg không phải là cái tên xa lạ trong lĩnh vực báo chí điều tra tại Thụy Điển. Ông chuyên theo dõi các vấn đề liên quan đến tin giả, thao túng thông tin và cách các nền tảng số vận hành. Tuy nhiên, ngay cả với kinh nghiệm của mình, quy mô của vụ tin giả lần này vẫn khiến ông bất ngờ.

Điều khiến Lundberg giật mình không phải là việc dấu vết cuối cùng dẫn tới Việt Nam. Cũng không phải việc một bức ảnh AI có thể đánh lừa hàng chục nghìn người. Mà là quy mô của cỗ máy đứng phía sau.

Khi bắt đầu điều tra fanpage Sverige Direkt, ông nghĩ rằng mình đang theo đuổi một mạng lưới clickbait tương đối nhỏ. Nhưng càng đào sâu, số lượng fanpage liên quan càng tăng lên. Từ một trang ban đầu, cuộc điều tra mở rộng ra hàng chục fanpage hoạt động tại Thụy Điển và nhiều quốc gia châu Âu.

Bước ngoặt xuất hiện khi dấu vết kỹ thuật dẫn tới BeeUp, doanh nghiệp tự giới thiệu sở hữu khoảng 1.700 fanpage Facebook với tổng cộng 10 triệu người theo dõi.

"Đó là lúc tôi nhận ra quy mô thực sự của vấn đề", Lundberg chia sẻ với phóng viên.

Tuy nhiên, điều quan trọng nhất trong cuộc trao đổi không nằm ở BeeUp. Mà nằm ở hai nhận định cốt lõi mà Lundberg nhấn mạnh: "Tin giả đã trở thành một ngành công nghiệp toàn cầu".

Theo ông, trong nhiều năm, công chúng thường gắn tin giả với các chiến dịch chính trị hoặc thao túng dư luận. Nhưng thực tế mà cuộc điều tra chỉ ra lại đơn giản hơn rất nhiều: Động lực chính là tiền.

Ngày càng nhiều tổ chức đang sản xuất nội dung sai sự thật không phải để phục vụ một hệ tư tưởng, mà để tạo ra doanh thu.

Đó là lý do những nhân vật không tồn tại, từ nữ y tá, lính cứu hỏa đến công nhân vệ sinh liên tục xuất hiện trên mạng xã hội. Đó cũng là lý do các bài viết này luôn dẫn người đọc tới những website phủ kín quảng cáo.

Cảm xúc được tạo ra để đổi lấy tương tác.

Tương tác được chuyển hóa thành lưu lượng truy cập.

Và lưu lượng truy cập được chuyển hóa thành tiền.

Đó là một dây chuyền sản xuất nội dung hoàn chỉnh.

AI không tạo ra mô hình này, nhưng đang khiến nó vận hành hiệu quả hơn bao giờ hết. Những gì trước đây cần cả một đội ngũ lớn giờ có thể được tự động hóa phần lớn, giúp giảm chi phí và tăng sản lượng nội dung theo cấp số nhân.

Nhưng nhận định thứ hai của Lundberg mới là câu hỏi lớn hơn: "Những người này kiếm tiền từ hệ thống đó. Nhưng các nền tảng cũng kiếm tiền từ nó".

Theo ông, khi một nội dung gây sốc hoặc gây xúc động lan truyền trên Facebook, người hưởng lợi không chỉ là người tạo ra nội dung. Mỗi lượt xem, mỗi lượt tương tác và mỗi cú nhấp chuột cũng tạo ra doanh thu cho chính nền tảng phân phối.

Trong trường hợp của BeeUp, nhóm điều tra cho rằng các fanpage và website liên quan đã tồn tại trong thời gian dài dù vi phạm chính sách. Lundberg cho biết ông đã cố gắng đặt câu hỏi này với Meta: Nếu các nội dung đó vi phạm quy định, vì sao chúng vẫn tồn tại?

Tuy nhiên, phía Meta không phản hồi.

Và đó có lẽ là điểm đáng suy ngẫm nhất của toàn bộ câu chuyện.

Một cuộc điều tra bắt đầu từ một bức ảnh AI tưởng như vô hại cuối cùng lại dẫn tới một vấn đề lớn hơn nhiều: Khi tin giả đã trở thành một ngành công nghiệp toàn cầu, ai mới thực sự là người hưởng lợi lớn nhất từ nó?

Phương Linh