Lần đầu tiên trong lịch sử, một tác nhân AI hoàn thành dự án khoa học từ đầu đến cuối, liệu nghề nghiên cứu có dần biến mất trong 10 năm nữa?

Theo tờ Maeil Business, tâm trạng của các nhà khoa học đang rất nặng nề bởi AI do chính họ tạo ra đang đe dọa vị trí của những chuyên gia này.

Gần đây, các AI chuyên biệt cho khoa học đã phát triển đến mức có thể tự mình thiết lập giả thuyết, tiến hành thí nghiệm và viết luận văn.

Ngay cả khoa học, vốn được coi là hoạt động trí tuệ cao nhất của con người, cũng đang dần bị AI thay thế. Các chuyên gia con người đang lo ngại rằng họ sẽ mất vị trí vào tay các “nhà khoa học AI”.

Từ công cụ trở thành chủ thể nghiên cứu

Việc AI thay thế công việc của các nhà khoa học là điều đã thực sự xảy ra. Vào tháng 3 vừa qua, Sakana AI - một startup AI của Nhật Bản - đã đăng một bài báo với tiêu đề "Hướng tới việc tự động hóa toàn bộ quá trình nghiên cứu AI" trên Nature, tạp chí khoa học uy tín hàng đầu thế giới.

Nhà khoa học AI do đội ngũ nghiên cứu tạo ra đã một mình thực hiện tất cả các khâu của quá trình nghiên cứu, từ việc tạo ra ý tưởng, thực hiện thí nghiệm cho đến viết luận văn. Đây là trường hợp đầu tiên một tác nhân (agent) duy nhất hoàn thành nghiên cứu từ đầu đến cuối.

Trong quá khứ, các nhà nghiên cứu thường sử dụng AI ở các giai đoạn như khảo sát tài liệu hoặc phân tích dữ liệu thí nghiệm. Tuy nhiên, việc AI vượt xa vai trò công cụ để trở thành chủ thể nghiên cứu lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Nếu AI quyết định nghiên cứu cái gì và như thế nào, rồi đưa ra các lý thuyết hoàn chỉnh, thì các nhà khoa học con người sẽ không còn chỗ đứng.

Mặc dù vậy, các quốc gia đã xác định việc phát triển nhà khoa học AI là con đường tất yếu và đang đổ nguồn lực hỗ trợ khổng lồ. "Sứ mệnh Genesis" của Mỹ, "Chiến lược Bàn Thạch" của Trung Quốc và "Dự án K-Moonshot" của Hàn Quốc đều bao gồm việc phát triển nhà khoa học AI.

Tại sao các chính phủ lại vội vàng như vậy? Ông Lee Je-hyun, Trưởng phòng Chiến lược AIX tại Viện Khoa học và Công nghệ Hàn Quốc (KIST), giải thích: "Cuộc khủng hoảng của giới khoa học tích tụ trong thời gian dài đã bùng nổ nhờ chất xúc tác mang tên AI".

Giới khoa học trong cơn khủng hoảng, liệu AI có thể cứu vãn?

Khi khoa học ngày càng trở nên tiên tiến, giới khoa học phải đối mặt với "khủng hoảng khả năng tái lập".

Cốt lõi của khoa học là các nhà nghiên cứu khác phải có thể tái lập lại phương pháp thí nghiệm trong luận văn, nhưng thực tế là ngay cả khi thí nghiệm trong cùng điều kiện, kết quả thu được lại không giống nhau.

Theo kết quả khảo sát của Nature từ 10 năm trước, hơn 70% người trả lời cho biết họ đã từng thất bại trong việc tái lập kết quả của các nghiên cứu khác.

Ông Lee Je-hyun nhấn mạnh: "Kết quả thí nghiệm là trung lập về giá trị, nhưng trong quá trình con người viết luận văn, họ thường chỉ chọn lọc những dữ liệu tốt.

Để đảm bảo tính tin cậy của khoa học, cần phải giảm thiểu tối đa sự can thiệp chủ quan của con người". Nhà khoa học AI được coi là giải pháp để cứu vãn nền khoa học đang rơi vào khủng hoảng lòng tin.

Google là đơn vị đầu tiên đưa ra khái niệm nhà khoa học AI. Năm 2025, Google đã đăng một bài viết trên blog của mình với tiêu đề "Tăng tốc các đột phá khoa học với nhà khoa học AI".

Theo phương pháp này, khi nhà nghiên cứu nhập vào một câu hỏi lớn, AI sẽ đưa ra các giả thuyết cụ thể, ý tưởng thí nghiệm và thậm chí là cả thiết kế thí nghiệm.

Điểm mấu chốt là nhiều tác nhân AI sẽ chia sẻ vai trò để thực hiện nghiên cứu. Google đã cấu trúc toàn bộ hệ thống thành 6 loại tác nhân: AI tạo giả thuyết, AI đưa ra phản biện, AI so sánh các giả thuyết, AI suy nghĩ sâu hơn, v.v.

Kết quả thí nghiệm hệ thống này thông qua Gemini cho thấy AI đã thành công trong việc tạo ra các giả thuyết có ý nghĩa khoa học thực tế. Các giả thuyết mà AI lập ra trong việc tái sử dụng thuốc (drug repurposing) và phát hiện mục tiêu mới đã được kiểm chứng thông qua các thí nghiệm thực tế.

AI và lượng kiến thức vô hạn, vượt xa con người

BioNexus, một doanh nghiệp nền tảng sinh học AI trong nước thành lập năm 2024, đang phát triển nền tảng AI giúp thiết lập và kiểm chứng giả thuyết trong nghiên cứu sinh học.

Nền tảng này đọc dữ liệu nghiên cứu từ hàng trăm nghìn bài báo cũ và tìm ra những kiến thức có ý nghĩa khoa học mà con người chưa phát hiện ra.

Kim Tae-hyung, đại diện của BioNexus, cho biết: "Khi nhà khoa học AI xuất hiện, tốc độ nghiên cứu sẽ nhanh ở một cấp độ hoàn toàn khác, và nghiên cứu khoa học sẽ biến đổi sang một khái niệm hoàn toàn mới".

Cốt lõi của khoa học trong tương lai mà ông tưởng tượng không phải là sự tìm tòi mà là đặt câu hỏi. Vì AI sẽ thực hiện việc tìm tòi, con người chỉ cần đưa ra câu hỏi để AI giải quyết. Dự đoán rằng trong vòng 10 năm tới, nghề nghiệp 'nhà khoa học' như hiện nay sẽ biến mất.

Ông nói thêm: "Trong tương lai, chúng ta sẽ chuyển sang thời đại khoa học đại chúng". Đó là thời đại mà những người dân có câu hỏi hay có thể đóng vai trò như nhà khoa học, và bất kỳ ai cũng có thể thực hiện nghiên cứu hoặc khởi nghiệp bằng AI.

Vai trò của nhà khoa học giữa mối đe dọa từ AI

Cũng có những ý kiến phản biện về nhà khoa học AI. Họ cho rằng AI không thể hoặc không nên thay thế hoàn toàn vai trò của nhà khoa học. Phản biện này chia làm hai hướng chính: ngắn hạn là lo ngại AI đang làm ô nhiễm hệ sinh thái học thuật, và dài hạn là AI không thể thay thế con người.

Tạp chí khoa học Mỹ Scientific American tháng trước đã cảnh báo: "AI có thể tạo ra một lượng lớn luận văn, làm trầm trọng thêm tình trạng quá tải của hệ sinh thái học thuật".

Số lượng bài báo được đăng trên trang lưu trữ tiền ấn phẩm 'arXiv' đã tăng 1,5 lần sau khi ChatGPT xuất hiện. Khi có quá nhiều bài báo, chất lượng đánh giá sẽ giảm xuống và dẫn đến khủng hoảng học thuật một cách tự nhiên.

Giáo sư Kim Woo-jae từ Trung tâm Khoa học Sự sống, Đại học Công nghiệp Cáp Nhĩ Tân, nhận định: "Nếu đã từng trải nghiệm thực tế thí nghiệm, bạn sẽ biết rằng khoa học không thể tự động hóa hoàn toàn.

Việc đối mặt với những dữ liệu bất ngờ, phân tích nguyên nhân, trăn trở để vượt qua các giới hạn hiện tại và đưa ra các phán đoán giá trị đều được tạo nên từ mồ hôi và nước mắt của các nhà khoa học".

Ngay cả những người ủng hộ sự cần thiết của nhà khoa học AI cũng không tin rằng trực giác của nhà khoa học sẽ biến mất hoàn toàn. Ông Lee Je-hyun chia sẻ: "Việc chọn lọc ra giả thuyết có ý nghĩa trong số rất nhiều giả thuyết mà AI tạo ra vẫn là phần việc của con người".

*Nguồn: Maeil Business

Anh Phương