AI vừa bùng nổ, 500.000 việc làm công nghệ Mỹ đã “bốc hơi”, nhưng thủ phạm thật sự có thể không phải ChatGPT

Trong hơn hai năm qua, ngành công nghệ toàn cầu liên tục chứng kiến những đợt sa thải quy mô lớn. Từ các tập đoàn Big Tech như Amazon, Meta cho đến những công ty đang tăng trưởng mạnh trong lĩnh vực đám mây, fintech hay phần mềm, hàng chục nghìn nhân sự đã rời khỏi công việc của mình.

Tại San Francisco, trung tâm công nghệ lớn nhất thế giới, tổng số việc làm thậm chí đã giảm 3% kể từ đầu năm 2023. Sự xuất hiện bùng nổ của trí tuệ nhân tạo khiến nhiều người tin rằng đây là khởi đầu cho một cuộc khủng hoảng lao động mới, nơi AI dần thay thế kỹ sư phần mềm, lập trình viên và nhân sự văn phòng trình độ cao.

Khi các mô hình AI ngày càng giỏi viết mã, tạo nội dung và tự động hóa quy trình, nỗi lo “AI cướp việc” đang lan rộng từ Thung lũng Silicon sang toàn bộ nền kinh tế Mỹ.

Tuy nhiên, các dữ liệu mới cho thấy câu chuyện thực tế phức tạp hơn nhiều. Ngành công nghệ đúng là đang suy giảm tuyển dụng, nhưng ít nhất ở thời điểm hiện tại, AI có thể chưa phải nguyên nhân lớn nhất.

Ngành công nghệ Mỹ lao dốc: 500.000 việc làm “biến mất”, Big Tech đồng loạt siết nhân sự

Làn sóng cắt giảm nhân sự trong ngành công nghệ Mỹ hiện không còn là hiện tượng riêng lẻ mà đã trở thành xu hướng kéo dài nhiều năm.

Oracle, công ty đang cạnh tranh mạnh trong lĩnh vực điện toán đám mây, vừa sa thải hàng nghìn nhân viên. Block, doanh nghiệp nổi tiếng trong lĩnh vực thanh toán số, đang cắt giảm hơn 4.000 vị trí, tương đương gần một nửa lực lượng lao động của công ty. Amazon và Meta cũng liên tục tinh giản bộ máy.

Theo dữ liệu được tổng hợp từ năm 2022 đến 2025, bảy “gã khổng lồ” công nghệ hàng đầu gần như không còn mở rộng nhân sự. Trong khi đó, San Francisco vốn được xem là thủ phủ công nghệ toàn cầu đã ghi nhận tổng việc làm giảm 3% kể từ đầu năm 2023.

Nỗi lo về suy thoái việc làm công nghệ giờ đây không còn giới hạn trong giới kỹ sư phần mềm. Trên toàn nước Mỹ, tỷ lệ việc làm thuộc lĩnh vực công nghệ đã giảm từ đỉnh 2,5% cuối năm 2022 xuống còn 2,3%.

Con số này đồng nghĩa hơn 500.000 việc làm công nghệ đang “mất đi” so với xu hướng tăng trưởng trước đây. Một số phân ngành chịu tác động còn mạnh hơn. Lĩnh vực “cổng tìm kiếm web và các dịch vụ thông tin khác” hiện sử dụng ít hơn 7% lao động so với tháng 12/2022.

Tâm lý lo lắng cũng lan rộng sang nhóm thu nhập cao vốn là tầng lớp tập trung nhiều lao động công nghệ nhất. Theo dữ liệu khảo sát, 10% người có thu nhập cao nhất hiện lo ngại về công việc nhiều hơn bất kỳ giai đoạn nào trước đây.

Khi những con số này xuất hiện cùng lúc với sự bùng nổ của ChatGPT và AI tạo sinh, nhiều người nhanh chóng kết luận rằng trí tuệ nhân tạo chính là thủ phạm. Lập luận này nghe khá hợp lý. Khi AI ngày càng giỏi các công việc từng thuộc về kỹ sư phần mềm và nhân viên công nghệ.

Những mô hình mới như Claude Code của Anthropic thậm chí đã cho thấy khả năng hỗ trợ lập trình ở mức khiến nhiều chuyên gia bất ngờ. Tuy nhiên, các nhà kinh tế cho rằng việc gắn toàn bộ khủng hoảng việc làm hiện nay với AI là quá đơn giản hóa vấn đề.

Dữ liệu được thu thập tại Mỹ, Anh, Canada, Úc, Pháp, Nhật Bản và Na Uy cho thấy tuyển dụng công nghệ thực tế đã bắt đầu chững lại từ khá sớm sau giai đoạn tăng trưởng bùng nổ trước năm 2022. Thời điểm OpenAI ra mắt ChatGPT vào tháng 11/2022 thường được xem là cột mốc mở ra “kỷ nguyên AI”.

Nhưng trên thực tế, những mô hình AI đầu tiên khi đó còn khá hạn chế và chưa đủ khả năng thay thế kỹ sư phần mềm ở quy mô lớn.

Chỉ tới tháng 2/2025, khi Anthropic tung ra Claude Code, trợ lý AI chuyên lập trình, khả năng tự động hóa công việc kỹ thuật mới thực sự tiến gần hơn tới thực tế. Điều đó có nghĩa phần lớn sự chững lại tuyển dụng trong giai đoạn 2022-2024 khó có thể hoàn toàn do AI gây ra.

AI chưa “cướp việc” như nhiều người tưởng: Công việc công nghệ đang dịch chuyển ra toàn nền kinh tế

Một trong những lý do quan trọng khiến nhiều người đánh giá quá mức tác động của AI là bởi họ nhầm lẫn giữa sự chú ý truyền thông và mức độ ứng dụng thực tế. Dù AI xuất hiện dày đặc trên internet, tỷ lệ doanh nghiệp thực sự sử dụng công nghệ này thường xuyên vẫn chưa cao như tưởng tượng.

Theo Cục Thống kê Dân số Mỹ, chỉ khoảng 25% doanh nghiệp tại khu vực San Francisco sử dụng AI thường xuyên trong hoạt động hàng ngày. Trên quy mô toàn nước Mỹ, tỷ lệ này còn thấp hơn đáng kể. Quan trọng hơn, sử dụng AI không đồng nghĩa với việc cắt giảm lao động.

Một nghiên cứu gần đây do Ivan Yotzov thuộc Ngân hàng Anh cùng các đồng nghiệp thực hiện trên doanh nghiệp tại Mỹ, Anh, Đức và Úc cho thấy AI trong ba năm qua gần như chưa tạo tác động đáng kể tới tổng số việc làm. Lịch sử ngành công nghệ cũng cho thấy suy giảm tuyển dụng không phải hiện tượng mới.

Trong phần lớn thập niên 2000, tỷ lệ việc làm công nghệ tại Mỹ, Anh, Canada và Úc gần như đi ngang dù internet và phần mềm bùng nổ mạnh mẽ. Sau cú vỡ bong bóng dotcom năm 2000, nhiều công ty công nghệ phá sản, kéo theo giai đoạn tuyển dụng trì trệ kéo dài nhiều năm.

Đến giữa thập niên 2000, các công ty tiếp tục cắt giảm chi phí bằng cách thuê ngoài nhân sự công nghệ sang các thị trường giá rẻ hơn như Ấn Độ. Đồng thời, việc lãi suất Mỹ tăng từ cuối năm 2004 khiến doanh nghiệp giảm đầu tư vào phần mềm và thiết bị CNTT.

Những gì đang xảy ra hiện nay có nhiều điểm tương đồng.

Trong đại dịch Covid-19, các công ty công nghệ tuyển dụng ồ ạt để đáp ứng nhu cầu số hóa tăng vọt. Nhưng khi nền kinh tế mở cửa trở lại và lãi suất tăng mạnh từ năm 2022 để chống lạm phát, doanh nghiệp bắt đầu siết chi tiêu.

Đầu tư CNTT chững lại nhanh chóng từ năm 2023. Đồng thời, xu hướng thuê ngoài tiếp tục tăng tốc. Từ năm 2021 đến 2024, nhập khẩu dịch vụ liên quan tới điện toán đám mây và lưu trữ dữ liệu của Mỹ đã tăng hơn gấp đôi.

Lý do rất đơn giản: tại sao phải thuê kỹ sư ở khu vực Vịnh San Francisco với mức lương cực cao nếu có thể sử dụng dịch vụ tương tự từ Bangalore với chi phí chỉ bằng một phần tư? Tuy nhiên, điều thú vị là dù các công ty công nghệ tuyển dụng chậm lại, nhu cầu nhân sự công nghệ trên toàn nền kinh tế lại vẫn tăng mạnh.

Dữ liệu nghề nghiệp tại Mỹ cho thấy số người làm các công việc liên quan đến phần mềm và máy tính hiện chiếm 3,7% lực lượng lao động, tăng từ 3,6% vào tháng 11/2022. Một nghiên cứu mới của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ cũng cho thấy số lập trình viên trong doanh nghiệp vẫn tiếp tục tăng, dù tốc độ tăng trưởng chậm hơn trước khi ChatGPT xuất hiện.

Nói cách khác, công việc công nghệ không biến mất, chúng đang dịch chuyển khỏi Big Tech để lan rộng sang các ngành truyền thống. Các doanh nghiệp bán lẻ, bất động sản, ngân hàng, sản xuất hay xây dựng hiện ngày càng cần nhiều nhân sự công nghệ hơn để triển khai AI và tự động hóa.

Từ năm 2022 đến 2025, lao động công nghệ trong ngành bán lẻ Mỹ tăng 12%, bất động sản tăng 75% và xây dựng tăng gần 100%. Đây có thể là thay đổi lớn nhất mà AI đang tạo ra với thị trường lao động. Thay vì xóa sổ việc làm công nghệ, nó đang khiến kỹ năng công nghệ trở thành nhu cầu phổ biến ở mọi ngành nghề.

Con đường nghề nghiệp của một lập trình viên trẻ vì thế cũng thay đổi theo. Trước đây, mục tiêu thường là Google, Meta hay Amazon. Nhưng trong nền kinh tế AI mới, họ hoàn toàn có thể làm việc cho Starbucks, chuỗi bán lẻ, ngân hàng hoặc công ty xây dựng để vận hành hệ thống công nghệ đứng phía sau toàn bộ doanh nghiệp.

*Nguồn bài viết: The Economist

Lại Dịu