Vui khi chịu thuế - vì sao vậy?

Khái niệm “miễn thuế”, “không chịu thuế” và “thuế suất 0%” thực ra là không hoàn toàn giống nhau, đặc biệt với cơ chế thuế giá trị gia tăng (GTGT).

Với trường hợp ngành phân bón, việc không chịu thuế trong suốt nhiều năm đã vô tình làm doanh nghiệp mất quyền khấu trừ đầu vào và khiến một lượng lớn “chi phí thuế ẩn” bị cộng vào giá thành sản phẩm.

Luật Thuế GTGT 2024 được áp dụng, chính sách này đã được thay đổi theo hướng hoàn toàn khác: chấp nhận áp dụng thuế suất 5% để đổi lại quyền khấu trừ thuế GTGT đầu vào.

Đây có thể xem là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của Luật Thuế GTGT mới, không chỉ với ngành phân bón mà còn là ví dụ điển hình cho một nguyên tắc rất đặc biệt của thuế GTGT: đôi khi “được miễn thuế” chưa chắc đã là điều có lợi nhất.

Sau rất nhiều năm thuộc diện không chịu thuế GTGT, phân bón sẽ chính thức chuyển sang áp dụng thuế suất GTGT 5% từ ngày 01/07/2025 theo Luật Thuế GTGT 2024. Ngay khi thông tin này được đưa ra, nhiều người lập tức lo ngại giá phân bón sẽ tăng, chi phí sản xuất nông nghiệp sẽ đội lên và cuối cùng người nông dân sẽ là bên chịu tác động mạnh nhất.

Tuy nhiên, điều khá bất ngờ là phía doanh nghiệp sản xuất phân bón lại không phản đối thay đổi này. Thậm chí, nhiều doanh nghiệp còn cho rằng đây là chính sách mà họ đã chờ đợi suốt nhiều năm qua, bởi chính cơ chế “không chịu thuế” trước đây mới là thứ âm thầm đẩy chi phí sản xuất lên cao và làm giảm khả năng cạnh tranh của ngành phân bón trong nước.

Câu chuyện của phân bón đang cho thấy một nghịch lý rất đặc biệt trong cơ chế thuế GTGT: không phải cứ “không chịu thuế” thì sẽ có lợi hơn “chịu thuế”. Trong nhiều trường hợp, việc không chịu thuế thậm chí còn khiến giá hàng hóa trở nên đắt hơn theo cách mà người mua rất khó nhận ra.

Trước đây, theo Luật số 71/2014/QH13 sửa đổi, bổ sung các luật về thuế, phân bón được xếp vào nhóm hàng hóa không chịu thuế GTGT. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp bán phân bón không phải tính thuế GTGT đầu ra khi bán hàng. Ở góc nhìn thông thường, đây được xem là một chính sách hỗ trợ nông nghiệp vì hàng hóa bán ra không bị cộng thêm thuế. Nhưng cơ chế vận hành thực tế của thuế GTGT lại phức tạp hơn nhiều so với cách hiểu phổ biến đó.

Trong quá trình sản xuất phân bón, doanh nghiệp vẫn phải chi trả thuế GTGT cho gần như toàn bộ chi phí đầu vào như nguyên vật liệu, điện, nhiên liệu, máy móc, vận chuyển, xây dựng nhà xưởng hay dịch vụ thuê ngoài. Với các ngành nghề thông thường, phần thuế GTGT đầu vào này sẽ được kê khai khấu trừ. Tuy nhiên, do phân bón thuộc diện không chịu thuế GTGT nên doanh nghiệp lại không được khấu trừ đầu vào. Toàn bộ số thuế đã trả trước đó buộc phải tính trực tiếp vào giá thành sản phẩm.

Đây chính là điểm tạo ra nghịch lý lớn nhất của chính sách cũ. Trên hóa đơn bán ra, người mua có thể thấy phân bón “không chịu thuế”, nhưng thực tế trong giá bán đã tồn tại một lượng lớn chi phí thuế bị ẩn bên trong. Nói cách khác, thuế không hề biến mất mà chỉ chuyển từ phần “thuế GTGT” trên hóa đơn sang phần “giá vốn” của hàng hóa.

Điều này cũng đồng nghĩa một hàng hóa “không chịu thuế” chưa chắc đã rẻ hơn hàng hóa “chịu thuế”. Bởi với hàng hóa chịu thuế GTGT, doanh nghiệp còn có quyền khấu trừ đầu vào để giảm chi phí thực tế. Trong khi đó, với hàng hóa không chịu thuế, toàn bộ phần thuế đầu vào lại bị cộng dồn vào giá thành qua từng khâu sản xuất. Càng đầu tư lớn, càng sử dụng nhiều máy móc, nguyên vật liệu hay chi phí vận hành, lượng “thuế ẩn” tích lũy trong giá bán càng cao.

Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp phân bón cho rằng cơ chế cũ tưởng như ưu đãi nhưng thực tế lại làm phát sinh một lượng lớn chi phí vô hình mà cuối cùng thị trường vẫn phải gánh chịu. Thậm chí, một số ý kiến trong ngành cho rằng chính sách không chịu thuế trước đây vô tình làm giảm động lực đầu tư công nghệ và mở rộng sản xuất, bởi doanh nghiệp càng đầu tư lớn thì phần thuế GTGT đầu vào “mắc kẹt” trong chi phí càng nhiều.

Theo Điều 9 Luật Thuế GTGT 2024 số 48/2024/QH15, từ ngày 01/07/2025, phân bón sẽ chuyển sang áp dụng thuế suất GTGT 5%. Điểm đáng chú ý nhất của thay đổi này thực tế không nằm ở mức thuế suất 5%, mà nằm ở việc doanh nghiệp sản xuất phân bón từ nay đã có quyền khấu trừ thuế GTGT đầu vào như các ngành nghề thông thường khác.

Điều này tạo ra sự thay đổi rất lớn đối với cấu trúc chi phí của ngành phân bón. Trước đây, khi đầu tư nhà máy, dây chuyền sản xuất, kho bãi hay hệ thống logistics, doanh nghiệp có thể phải trả hàng chục tỷ đồng thuế GTGT đầu vào nhưng không được khấu trừ. Khoản tiền đó cuối cùng thường bị cộng trực tiếp vào giá vốn hàng hóa. Trong khi đó, khi chuyển sang áp dụng thuế suất 5%, doanh nghiệp được khấu trừ thuế đầu vào, giảm áp lực chi phí tích lũy, cải thiện dòng tiền và thuận lợi hơn trong việc mở rộng đầu tư sản xuất.

Đó cũng là lý do nhiều doanh nghiệp phân bón quy mô lớn xem đây là thay đổi mang tính “cởi trói” nhiều hơn là tăng nghĩa vụ thuế. Đặc biệt với những doanh nghiệp đang đầu tư công nghệ hoặc xây dựng nhà máy mới, quyền được khấu trừ đầu vào có thể giúp tiết kiệm một khoản chi phí rất lớn mà trước đây gần như bị “chôn” hoàn toàn vào giá thành sản phẩm.

Vấn đề được quan tâm nhiều nhất hiện nay là liệu giá phân bón có tăng thêm 5% sau khi áp dụng thuế GTGT hay không. Về mặt lý thuyết, khi hàng hóa chịu thuế GTGT 5%, nhiều người sẽ nghĩ giá bán chắc chắn phải tăng tương ứng. Tuy nhiên, thực tế có thể không đơn giản như vậy.

Khi doanh nghiệp được khấu trừ thuế đầu vào, chi phí sản xuất có thể giảm xuống đáng kể, đặc biệt với những doanh nghiệp có tỷ lệ đầu tư lớn hoặc sử dụng nhiều máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu chịu thuế GTGT. Điều đó đồng nghĩa mức tăng giá thực tế chưa chắc sẽ tương ứng hoàn toàn với mức thuế suất 5%. Thậm chí trong một số trường hợp, doanh nghiệp còn có thể cân đối lại chi phí để giữ giá bán cạnh tranh thay vì tăng toàn bộ theo thuế suất mới.

Ngoài tác động về giá, việc phân bón chuyển sang chịu thuế GTGT còn kéo theo hàng loạt thay đổi trong hoạt động kế toán và quản lý thuế của doanh nghiệp. Từ kê khai thuế đầu ra, khấu trừ thuế đầu vào, xuất hóa đơn, hạch toán chi phí cho tới quản lý chứng từ đều sẽ thay đổi đáng kể so với trước đây. Nhiều doanh nghiệp vốn gần như đứng ngoài cơ chế khấu trừ thuế GTGT sẽ phải thay đổi toàn bộ cách vận hành kế toán kể từ ngày 01/07/2025.

Điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện này nằm ở chỗ rất nhiều người vẫn thường nhầm lẫn giữa “không chịu thuế”, “miễn thuế” và “thuế suất 0%”. Đây có thể xem là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của Luật Thuế GTGT mới, không chỉ vì tác động trực tiếp tới ngành phân bón mà còn bởi nó phản ánh một nguyên tắc rất đặc biệt của thuế GTGT: đôi khi một hàng hóa “không chịu thuế” lại chính là thứ đang âm thầm gánh nhiều thuế hơn người ta tưởng.

Lê Vân