Hàng loạt bang tại Mỹ thông qua luật chống lại Apple, kỷ nguyên độc quyền sửa chữa sắp kết thúc, người mua iPhone không còn muốn “trả phí để được sử dụng”

Đã bao giờ bạn cảm thấy mình chỉ là người "thuê" chính món đồ mình đã bỏ tiền triệu ra mua? Theo hãng tin CNBC, một làn sóng dân túy đang dâng cao từ Mỹ đến châu Âu, thách thức quyền kiểm soát tuyệt đối của các nhà sản xuất và đòi lại "quyền được sửa chữa" (The Right to Repair), một khái niệm tưởng chừng hiển nhiên nhưng lại đang trở thành chiến trường kinh tế khốc liệt.

Từng có một thời, nếu chiếc iPhone hay Samsung Galaxy bị hỏng, người dùng hoàn toàn nằm dưới sự định đoạt của nhà sản xuất. Họ bủa vây khách hàng bằng một "trận bão" các linh kiện độc quyền không thể tìm kiếm trên thị trường và những phần mềm chẩn đoán lỗi bảo mật kỹ lưỡng.

Tuy nhiên, nỗi đau này không chỉ dừng lại ở điện thoại thông minh. Một phong trào pháp lý mạnh mẽ đang thách thức quyền kiểm soát các công cụ lập trình và chẩn đoán cho mọi thứ, từ ô tô, máy rửa bát cho đến thiết bị nông nghiệp, những thứ mà người tiêu dùng cho rằng đang ngày càng trở nên khó sửa chữa với chi phí rẻ.

Bài toán kinh tế

Phong trào "Quyền được sửa chữa" đã làm được một điều tưởng chừng như không thể trong nền chính trị Mỹ: đưa đảng Cộng hòa và đảng Dân chủ lại gần nhau. Phong trào này đã gặt hái thành công với hàng loạt luật bang được ban hành trong những năm gần đây và đang tạo ra một sức ép mới tại cả Hạ viện và Thượng viện Mỹ.

Kể từ khi luật về quyền sửa chữa điện tử được thông qua vào năm 2022 tại bang New York, thủy triều đã đổi hướng. California, Colorado, Minnesota, Connecticut và Oregon đều đã thông qua các quy định toàn diện.

Gần đây nhất, bang Washington cũng đã gia nhập danh sách này vào tháng 5/2025. Tính đến năm nay, các nhà hoạt động đang theo dõi 57 dự luật về quyền sửa chữa trên khắp 22 bang tại Mỹ. Thậm chí tại Texas, luật mới bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/9 vừa qua bao gồm điện thoại, máy tính xách tay và máy tính bảng.

Casey Putsch, một người đam mê chế tạo ô tô và là ứng cử viên chính trị tại Ohio, chia sẻ rằng một dấu ấn đã bị lãng quên của "Giấc mơ Mỹ" chính là khả năng tự xây dựng, sáng tạo và sửa chữa những đồ đạc của chính mình. Quan điểm này đang chạm đúng vào sự bất an của người dân Mỹ về nền kinh tế và khả năng chi trả trong bối cảnh lạm phát.

Bà Patricia Fahy, Thượng nghị sĩ bang New York, người bảo trợ cho đạo luật mang tính bước ngoặt, cho biết mục tiêu ban đầu của bà rất cụ thể: giúp người dân có thể sửa được điện thoại của họ.

Trước đây, việc thay màn hình có thể tốn tới 250 USD nếu người dùng không mua bảo hiểm. Khi các cửa hàng sửa chữa độc lập phát triển, chi phí này sẽ giảm mạnh.

Ước tính, mức tiết kiệm trung bình cho một gia đình có thể lên tới 400 USD mỗi năm nhờ việc dễ dàng tiếp cận các dịch vụ sửa chữa điện tử và điện thoại.

Bên cạnh đó, bà Fahy cũng nhấn mạnh rằng các dự báo sớm cho thấy các cửa hàng sửa chữa có thể thuê thêm tới 15% nhân công, tạo ra cú hích đáng kể cho thị trường lao động địa phương.

Tuy nhiên, con đường này không trải đầy hoa hồng. Tại New York, các nhà lập pháp đã phải cắt bớt phạm vi của dự luật khi vấp phải sự phản đối dữ dội từ những "gã khổng lồ" máy móc nông nghiệp như John Deere hay Caterpillar. Các thiết bị y tế và đồ gia dụng cũng bị loại bỏ khỏi danh sách ban đầu để đảm bảo dự luật có thể được thông qua, để lại những cuộc chiến này cho các giai đoạn tiếp theo.

Cuộc đối đầu giữa "Người dùng" và "Doanh nghiệp"

Vấn đề sửa chữa của John Deere vẫn là một chủ đề gây tranh cãi gay gắt tại các bang nông nghiệp. FTC (Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ) đã đệ đơn kiện John Deere vào năm 2025, cáo buộc rằng việc hạn chế quyền truy cập phần mềm chẩn đoán cho khách hàng là một hành vi không công bằng và bất hợp pháp.

Theo chính phủ Mỹ, việc này đã giúp thúc đẩy lợi nhuận hàng tỷ USD của hãng từ mảng linh kiện và dịch vụ, nhưng lại đè nặng chi phí lên vai nông dân.

Đáp lại, ông Denver Caldwell, Phó Chủ tịch phụ trách hỗ trợ khách hàng của John Deere, khẳng định ngành công nghiệp của họ thực tế phụ thuộc vào việc nông dân có thể tự sửa chữa thiết bị.

Tuy nhiên, hãng này lo ngại việc tạo ra một "mảnh vá" các quy định khác nhau giữa các bang sẽ làm suy giảm động lực đầu tư vào công nghệ chẩn đoán thời gian thực.

Mới đây nhất, John Deere đã phải chi trả 99 triệu USD để dàn xếp một vụ kiện tập thể từ nông dân về quyền sửa chữa, đồng thời cam kết cung cấp quyền truy cập vào các công cụ công nghệ trong vòng một thập kỷ tới, dù không thừa nhận bất kỳ sai phạm nào.

Giáo sư luật David Friedman tại Đại học Willamette nhận định rằng, sự chuyển đổi lịch sử từ hàng hóa cơ khí (như đồng hồ) sang các thiết bị điện tử tiêu dùng được định nghĩa bằng phần mềm đã thay đổi hoàn toàn nền tảng kinh tế của quyền sở hữu.

Bằng cách ràng buộc dịch vụ sửa chữa với doanh số bán hàng ban đầu, các nhà sản xuất đã tạo ra một "hệ sinh thái khép kín", buộc người tiêu dùng phải lựa chọn giữa dịch vụ độc quyền đắt đỏ hoặc chấp nhận vứt bỏ thiết bị sớm.

Khi mọi người bán đều tham gia vào cuộc chơi này và kiếm lời từ việc "giam cầm" khách hàng trong dịch vụ sửa chữa, rất khó để bất kỳ bên nào tự nguyện rút lui để duy trì tính cạnh tranh.

Sự thất vọng của người tiêu dùng, từ việc màn hình điện thoại bị khóa cho đến việc các thiết bị trở thành "cục gạch" khi nhà sản xuất ngừng hỗ trợ máy chủ, đang thúc đẩy một trong những phong trào quyền lợi người tiêu dùng mạnh mẽ nhất trong nhiều thập kỷ qua.

Tựu trung lại, cuộc chiến về "Quyền được sửa chữa" không chỉ là về những chiếc ốc vít hay bảng mạch. Đó là cuộc chiến về định nghĩa lại quyền sở hữu trong kỷ nguyên số.

Liệu chúng ta thực sự sở hữu những gì chúng ta đã mua, hay chúng ta chỉ đang trả tiền để được phép sử dụng chúng dưới sự giám sát của các tập đoàn lớn? Câu trả lời đang dần được hé lộ qua những lá phiếu tại các nghị trường trên khắp thế giới.

*Nguồn: CNBC, BI

Băng Băng