GS.Đặng Hùng Võ: Dự án tái thiết chưa từng có trong lịch sử, tái định cư tại chỗ, thiết lập "đô thị 15 phút"...đưa 1 phường đặc biệt tại trung tâm HN thành Downtown mới

Trao đổi với chúng tôi, GS.TSKH. Đặng Hùng Võ – nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường – phân tích tính cấp thiết của dự án, những rủi ro nếu tiếp tục duy trì hiện trạng, cũng như bài học quốc tế và vai trò của nguồn lực tư nhân.

Vĩnh Hưng vốn đã là "vùng trũng" về hạ tầng và quy hoạch. Theo ông, việc cải tạo, chỉnh trang và tái thiết khu vực này ngay lúc này không chỉ cần thiết mà còn mang tính chiến lược?

Vĩnh Hưng không chỉ đơn thuần là khu vực còn nhiều bất cập, mà đang trở thành điểm nghẽn của cả phía Đông Nam Thủ đô. Dù vị trí không xa trung tâm, nhưng lâu nay khu vực này phát triển theo kiểu tự phát, đường sá chật hẹp, hạ tầng kỹ thuật yếu kém, lại chịu thêm áp lực từ một số cơ sở sản xuất. Khi đặt cạnh những khu đô thị đã được đầu tư đồng bộ xung quanh, sự chênh lệch càng trở nên rõ rệt và khó chấp nhận.

Nếu tiếp tục duy trì hiện trạng, rủi ro không dừng lại ở mức bất tiện hàng ngày. Ngập úng sẽ nặng hơn theo từng mùa mưa, ùn tắc giao thông ngày càng nghiêm trọng, môi trường xuống cấp, và khoảng cách phát triển với các khu vực lân cận ngày càng bị nới rộng. Khoa học đô thị đã chỉ ra rất rõ: càng chậm can thiệp, chi phí khắc phục sau này càng lớn, đồng thời cơ hội phát triển bị bỏ lỡ cũng càng nhiều. Đây không còn là chuyện của riêng một phường với gần 80.000 cư dân, mà là bài toán chiến lược của thủ đô.

Điểm then chốt là dự án không được thực hiện trên quỹ đất trống, mà can thiệp một phần vào không gian đô thị đã có người ở, có sinh kế và có kết cấu sẵn. Điều này đòi hỏi tư duy hoàn toàn khác: phải xử lý đồng bộ từ quy hoạch tổng thể, giải phóng mặt bằng, tái định cư đến xây dựng hạ tầng kỹ thuật và xã hội đô thị, dịch vụ công cộng tương xứng.

Việc phân tách rõ hai phần – một phần tổ chức lại hoàn toàn, một phần nâng cấp chỉnh trang – là cách làm có cơ sở. Không cần đập đi xây lại tất cả. Tập trung tăng cường cây xanh, mặt nước, hoàn thiện mạng lưới giao thông, bổ sung tiện ích công cộng và chủ động kết nối với hệ thống đường sắt đô thị trong tương lai mới là tư duy quy hoạch hiện đại.

Tổng mức đầu tư lớn phản ánh đúng độ phức tạp của bài toán vừa phải tạo ra diện mạo mới, vừa phải giữ gìn và nâng cấp những gì còn giá trị. Tất nhiên phương thức cải tạo, nâng cấp đô thị được tiếp cận theo đô thị dựa vào hệ thống giao thông công cộng (TOD), đô thị xanh và sạch, giảm phát thải ròng hướng tới "0", hạ tầng kỹ thuật và xã hội hướng tới chất lượng cao, khung nâng cấp theo tiêu chuẩn ESG (Môi trường, xã hội, quản trị).

Đặc biệt, sự nâng cấp đô thị tại Vĩnh Hưng theo phương thức "tái điều chỉnh đô thị" (Urban Readjustment), tức là giải quyết tái định cư tại phường.

Theo ông, lợi ích cốt lõi nhất mà người dân sẽ nhận được từ dự án này là gì, và vì sao ông nhấn mạnh yếu tố tái định cư tại địa bàn phường?

Lợi ích lớn nhất không nằm ở những công trình mới mọc lên, mà ở chỗ chất lượng sống của cộng đồng hiện tại được nâng lên thực chất. Tái định cư ngay tại địa bàn phường giúp người dân giữ được việc làm, trường học của con cái, các mối quan hệ xã hội và sinh kế đã gắn bó lâu năm. Đây là yếu tố quyết định để giảm thiểu xáo trộn và tạo sự đồng thuận.

Khi hạ tầng được nâng cấp đồng bộ, không gian công cộng được mở rộng, người dân sẽ dần chuyển từ cuộc sống "bám mặt ngõ" sang môi trường đô thị có đầy đủ tiện ích. Tôi cho rằng giá trị bền vững nhất của dự án chính là việc giúp khu vực phát huy đúng tiềm năng vị trí vốn có, đồng thời để những người đang sống ở đó được hưởng thành quả của quá trình tái thiết, chứ không phải chỉ nhìn thành quả từ bên ngoài.

Chúng ta cũng biết rằng, khi một đô thị đang yếu kém được nâng cấp theo hướng hiện đại một cách toàn diện thì giá đất ở đó tăng lên trông thấy, đó chính là dòng vốn mới chảy vào đô thị, làm cho đô thị đủ vốn mới để có những bước phát triển tốt hơn.

Từ kinh nghiệm của Singapore, Hong Kong và Ấn Độ, ông thấy Hà Nội có thể rút ra bài học gì để tránh đi vào những sai lầm phổ biến khi tái thiết đô thị?

Singapore chứng minh rằng quy hoạch nén kết hợp mảng xanh đa tầng vừa tiết kiệm quỹ đất vừa tạo ra môi trường sống chất lượng cao. Hong Kong cho thấy sức mạnh của mô hình TOD khi lấy giao thông công cộng làm xương sống để tổ chức đô thị mật độ cao, giảm mạnh phụ thuộc vào xe cá nhân. Ấn Độ cũng có những chương trình cải tạo khu tự phát dựa nhiều vào nguồn lực xã hội hóa, cho thấy không nhất thiết phải dựa hoàn toàn vào ngân sách nhà nước.

Điểm chung của các bài học này là sự linh hoạt trong cách tiếp cận hạ tầng: vừa đẩy nhanh tiến độ, vừa kiểm soát chi phí, vừa đáp ứng được nhu cầu thực tế của cư dân. Vấn đề của chúng ta không phải là thiếu mô hình để học, mà là có đủ bản lĩnh và tầm nhìn để chọn đúng mô hình, vận dụng đúng lúc và đúng chỗ hay không.

Mô hình đô thị 15 phút gắn với metro TOD mà dự án Tái thiết đô thị Vĩnh Hưng hướng tới được kỳ vọng giải quyết căn cơ bài toán kẹt xe và môi trường. Ông đánh giá mức độ khả thi của kỳ vọng này như thế nào?

Đây là hướng đi đúng và có cơ sở khoa học. Đô thị 15 phút giúp người dân tiếp cận hầu hết nhu cầu thiết yếu trong phạm vi ngắn, giảm nhu cầu di chuyển dài. Khi kết hợp với mạng lưới metro theo mô hình TOD thế hệ mới, giao thông công cộng sẽ trở thành lựa chọn chính thay vì phương tiện cá nhân.

Mật độ xây dựng được tổ chức lại hợp lý, không gian xanh được tăng cường thì cả áp lực giao thông lẫn chất lượng môi trường đều có điều kiện cải thiện căn bản. Tất nhiên, để đạt được điều đó, việc kết nối thực sự giữa quy hoạch đô thị và quy hoạch giao thông phải được thực hiện một cách đồng bộ, chứ không thể chỉ là khẩu hiệu.

Ông từng nhiều lần nhấn mạnh Hà Nội vẫn thiếu một downtown đúng nghĩa. Vĩnh Hưng liệu có thể góp phần thay đổi thực tế này, hay chỉ là một dự án cục bộ?

Hà Nội từ thời xưa đến nay vẫn chưa thực sự có một downtown tập trung. Việc chủ động chọn những khu vực còn khó khăn để tái thiết, biến chúng thành cực phát triển mới chính là tư duy chiến lược. Khi đất đai được nâng cấp, giá trị tăng lên, nguồn thu từ đất sẽ trở thành lực lượng tài chính để thành phố tiếp tục đầu tư cho những khu vực khác.

Nhiều quốc gia có cơ chế để người dân đóng góp vào việc phát triển hạ tầng đô thị, trong khi chúng ta vẫn chủ yếu dựa vào công thức "đổi đất lấy hạ tầng" – cách làm đã bộc lộ nhiều hạn chế về tính bền vững. Nếu Vĩnh Hưng thành công, nó có thể trở thành ví dụ cụ thể để Hà Nội từng bước thay đổi cách tiếp cận này.

Trong bối cảnh ngân sách còn nhiều áp lực, thu hút nguồn lực tư nhân được xem là giải pháp then chốt. Ông nhìn nhận vai trò của khu vực tư nhân trong dự án này như thế nào để vừa hiệu quả vừa bảo đảm lợi ích công?

Đây là con đường tất yếu. Không huy động được nguồn lực tư nhân thì rất khó khơi thông tiềm năng. Tuy nhiên, kế hoạch tổng thể phải hài hòa, không thể để doanh nghiệp chỉ chọn những nơi dễ làm, sinh lời nhanh. Nhà nước phải đóng vai trò kiến tạo thể chế và định hướng chiến lược; doanh nghiệp bỏ vốn, tổ chức thực hiện; người dân tham gia và được thụ hưởng thành quả. Ba bên phải cùng một hướng.

Việc Sun Group chọn Vĩnh Hưng là một lựa chọn táo bạo và đúng hướng. Nó gợi nhớ đến cách Phú Mỹ Hưng từng được nâng lên từ vùng trũng ngập lụt, hay cách Đà Nẵng biến khu vực Mỹ Khê thành trung tâm mới. Quy luật vẫn vậy: khi còn khó khăn thì cần mạnh dạn nghiên cứu, đầu tư xứng tầm, khi đã trở thành đô thị chất lượng thì giá trị tăng rất cao. Vấn đề là thành phố có biết tận dụng quy luật đó để phục vụ lợi ích chung hay không.

Cuối cùng, theo ông, yếu tố nào sẽ quyết định sự thành bại của dự án này?

Tôi vẫn tin vào "con mắt tinh đời" – khả năng nhìn ra đúng thứ tự ưu tiên: việc gì cần làm trước, việc gì có thể làm sau để vừa tiết kiệm nguồn lực vừa bảo đảm chức năng của hạ tầng và dịch vụ công cộng. Đồng thời, thông tin phải được minh bạch ngay từ đầu để người dân hiểu rõ quyền lợi và hình dung được cuộc sống sau tái thiết. Tái định cư tại phường là hướng đi đúng, nhưng cơ chế bồi thường, hỗ trợ phải được thiết kế sao cho cân bằng được lợi ích cá nhân với lợi ích chung của đô thị.

Nếu làm được những điều đó, Vĩnh Hưng sẽ không chỉ là một dự án, mà trở thành mô hình để Hà Nội nhân rộng ở những "điểm trũng" khác. Đó mới là giá trị chiến lược lâu dài.

Xin cảm ơn ông?

Theo Phan Nam