Đừng nghĩ cơ quan thuế không biết: 5 hành vi trốn thuế rất nhiều doanh nghiệp, hộ kinh doanh vẫn đang mắc phải

Luật quản lý thuế số 2025 chính thức có hiệu lực từ 1/7/2026, trong đó có 10 hành vi được xác định là trốn thuế.

Theo ông Lê Văn Tuấn Giám đốc Công ty TNHH Kế toán Thuế Keytas, các hành vi trốn thuế theo luật mới không thay đổi quá nhiều so với luật Quản lý Thuế 2019.

Trên thực tế ông Tuấn cho biết có 5 hành vi phổ biến:

Không nộp hồ sơ đăng ký thuế; không nộp hồ sơ khai thuế; nộp hồ sơ khai thuế sau 90 ngày kể từ ngày hết thời hạn nộp hồ sơ khai thuế hoặc ngày hết thời hạn gia hạn nộp hồ sơ khai thuế theo quy định của Luật này dẫn đến thiếu số tiền thuế phải nộp hoặc tăng số tiền thuế được miễn, giảm, hoàn.

Ông Tuấn phân tích, thực tế giai đoạn thuế khoán trước đây, hộ kinh doanh đã được cấp giấy phép nhưng do thiếu hiểu biết, chủ hộ đã không thực hiện khai báo với cơ quan thuế, dẫn đến trường hợp đã kinh doanh trên thực tế, nhưng chưa thực hiện nghĩa vụ thuế.

Do đó, với hộ kinh doanh giai đoạn hiện nay, ông Tuấn cho biết sau khi được cấp giấy phép kinh doanh, cần lưu ý làm việc với cơ quan thuế để được đăng ký thuế và được hướng dẫn thực hiện nghĩa vụ, tránh các trường hợp đáng tiếc xảy ra.

Ngoài ra, các trường hợp làm việc tự do, thu nhập phát sinh tại Việt Nam, hoặc có thu nhập ở nước ngoài, nhưng chưa thực hiện kê khai thuế, nộp thuế.

Chuyên gia lý giải, về mặt quy định, nếu cá nhân không đăng ký kinh doanh thì cần tự kê khai và nộp thuế thu nhập cá nhân hàng quý cho cơ quan thuế theo dạng tiền lương, tiền công. Tức nghĩa vụ thuế được tính theo bậc lũy tiến 5-35%. Ngược lại, các cá nhân đã đăng ký kinh doanh, sẽ tự kê khai và nộp thuế thu nhập từ kinh doanh, thông thường được xác định cung cấp dịch vụ và tính thuế 7% doanh thu.

Chuyên gia cũng lưu ý, các cá nhân có thể nhận được thu nhập được chi trả vào tài khoản Paypal, hoặc ví điện tử. Tuy nhiên, dù nhận thu nhập không bằng đồng tiền VND hay USD, các cá nhân này cũng cần thực hiện chuyển đổi sang đồng Việt Nam để thực hiện kê khai, nộp thuế theo quy định.

Không ghi chép, ghi nhận trong sổ kế toán các khoản thu liên quan đến việc xác định số tiền thuế phải nộp

Ông Tuấn cho biết đây là một trường hợp xảy ra rất phổ biến trong giai đoạn vừa qua, ví dụ như: hành vi lập hai hệ thống sổ sách, gồm sổ nội bộ và sổ thuế; hay dùng tài khoản cá nhân của chủ doanh nghiệp, người thân và nhân viên để nhận tiền bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ; hoặc bán hàng cho người dân không xuất hóa đơn (do người dân không có nhu cầu lấy hóa đơn); hoặc bán hàng thu tiền mặt, không xuất hóa đơn…dẫn đến hành vi không ghi nhận trong sổ sách kế toán

Hành vi bán hàng cho người dân, bán hàng thu tiền mặt nhưng không xuất hóa đơn, sẽ dẫn đến dòng tiền trên báo cáo bị thiếu hụt, dẫn đến âm quỹ tiền mặt, hoặc phải vay mượn giám đốc để bù vào dòng tiền. Hoặc cơ quan thuế có thể kiểm kê hàng tồn kho thực tế để phát hiện ra hàng tồn kho ảo trên sổ sách. Bởi lẽ, hàng hóa đã bán đã giao cho người mua, không còn trên thực tế, nhưng chưa xuất hóa đơn nên vẫn còn ghi nhận ảo trên sổ sách.

Hoặc khi thanh kiểm tra thuế, giải thể doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cơ quan thuế có thể yêu cầu sao kê tài khoản ngân hàng của chủ doanh nghiệp, vợ chồng chủ doanh nghiệp, chủ hộ kinh doanh, thậm chí người liên quan để xác minh dòng tiền.

Lúc này, các dấu hiệu về sự bất thường của giá trị giao dịch và số lượng giao dịch của hoạt động kinh doanh sẽ bị lộ ra.

Không lập hóa đơn và không kê khai thuế khi bán hàng hóa, dịch vụ theo quy định của pháp luật hoặc ghi giá trị trên hóa đơn bán hàng thấp hơn giá trị thanh toán thực tế của hàng hóa, dịch vụ đã bán để khai thuế

Trên thực tế, chuyên gia cho biết doanh nghiệp và hộ kinh doanh đã có nhiều hành vi bán hàng cho người dân nhưng không xuất hóa đơn (vì người dân không có nhu cầu lấy hóa đơn), hoặc bán hàng thu tiền mặt, nhưng không xuất hóa đơn.

Tuy nhiên, theo chuyên gia, rất khó để phân biệt hành vi có chủ đích trốn thuế và hành vi vô tình thiếu hụt nghĩa vụ thuế. Do đó, chính bản thân chủ hộ kinh doanh cũng phải tìm hiểu quy định để thực hiện chính sách thuế.

Ngoài ra, việc doanh nghiệp xuất hóa đơn cho hộ kinh doanh với giá thấp hơn thực tế là một trường hợp phổ biến giai đoạn vừa qua. Rất nhiều hộ kinh doanh phản ánh rằng, họ mua giá 100 đồng, đã thanh toán 100 đồng, nhưng trên thực tế, doanh nghiệp chỉ xuất hóa đơn 70 đồng hoặc 80 đồng.

“Điều này hiển nhiên là một hành vi kê khai doanh thu thấp hơn thực tế bán hàng của doanh nghiệp. Xem xét tình huống thực tế, đây là một hành vi trốn thuế có chủ đích từ ban đầu”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Chủ hộ kinh doanh cần lưu ý, yêu cầu doanh nghiệp xuất hóa đơn đúng giá thực tế thanh toán để có hóa đơn đầu vào, để kê khai chi phí, hoặc hạn chế bị hệ thống cơ quan thuế nhận diện rủi ro thông qua hệ số K.

Hoặc hành vi bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ không tính thuế giá trị gia tăng trong giá bán, dẫn đến không xuất hóa đơn. Bên bán chỉ đồng ý xuất hóa đơn khi người mua đồng ý trả thêm tiền thuế giá trị gia tăng.

Hành vi này gây khó chịu cho người mua và họ phải trả thêm tiền thuế giá trị gia tăng, dẫn đến nhiều trường hợp không chủ động lấy hóa đơn đầu vào. Đây cũng là hành vi trốn thuế có chủ đích.

Các hành vi này, khi phát hiện ra, cơ quan thuế có thể xử lý theo hành vi tăng nặng, thậm chí truy tố để răng đe.

Sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp, sử dụng không hợp pháp hóa đơn, chứng từ để hạch toán hàng hóa, dịch vụ mua vào trong hoạt động phát sinh nghĩa vụ thuế làm giảm số tiền thuế phải nộp hoặc làm tăng số tiền thuế được miễn, số tiền thuế được giảm hoặc tăng số tiền thuế được khấu trừ, số tiền thuế được hoàn, số tiền thuế không phải nộp;

Ông Tuấn nhấn mạnh đây là một hành vi gian lận tiền thuế có chủ đích, dẫn đến các hình phạt rất nghiêm khắc. Điều này xuất phát từ thói quen khi còn sử dụng hóa đơn giấy.

Nhưng khi sử dụng hóa đơn điện tử, cơ quan thuế có hệ thống giám sát bằng hệ số K, hoặc truy vết từ chuỗi giao dịch, thậm chí giám sát bằng dữ liệu Big data…để phát hiện các tình huống bất thường. Giai đoạn hiện nay, rất nhiều hộ kinh doanh đã phải giải trình hệ số K bất thường với cơ quan thuế.

Sử dụng chứng từ, tài liệu không phản ánh đúng bản chất giao dịch hoặc giá trị giao dịch thực tế để xác định sai số tiền thuế phải nộp, số tiền thuế được miễn, số tiền thuế được giảm, số tiền thuế được hoàn, số tiền thuế không phải nộp;

Về quy định, chỉ các khoản chi phục vụ hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp và hộ kinh doanh mới được dùng nguồn lực của doanh nghiệp và hộ kinh doanh để chi trả. Sau đó, các khoản chi trả này sẽ được ghi nhận vào chi phí của doanh nghiệp và hộ kinh doanh.

Tuy nhiên, trên thực tế, có rất nhiều hành vi sử dụng chứng từ, tài liệu không phản ánh đúng bản chất giao dịch để giảm nghĩa vụ thuế phải nộp. Các hành vi phổ biến như: Kê khống chi phí lương không có thực (dùng căn căn công dân của người khác để tạo lập khống hồ sơ chi phí lương). Hoặc các khoản chi cho cá nhân và gia đình, nhưng lấy hóa đơn về cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh; ví dụ như mua máy điều hòa, mua túi xách cho vợ,… Lấy pháp nhân doanh nghiệp vay tiền ngân hàng, chi phí lãi vay ghi nhận chi phí cho doanh nghiệp, nhưng thực tế khoản vay dùng cho mục đích cá nhân.

Hành vi sử dụng chứng từ, tài liệu không phản ánh đúng bản chất giao dịch sẽ giúp doanh nghiệp tăng chi phí, dẫn đến giảm lợi nhuận đóng thuế, tức giảm thuế phải nộp. Đây là một hành vi trốn thuế có chủ đích.

Hoặc, doanh nghiệp và hộ kinh doanh đã yêu cầu người mua thanh toán với diễn giải nội dung nhận tiền không liên quan mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ. Nội dung giao dịch có thể là “happy birthday, happy wedding, anh yêu em”….Đây là vấn đề phổ biến khoản một năm trước thuế vào cuộc giám sát.

Phan Trang