Cuộc cách mạng xe điện của ĐNÁ gặp phải 1 rào cản chí mạng

Làn sóng xe điện (EV) tại Đông Nam Á đang bùng nổ mạnh mẽ, ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc chỉ trong hai năm qua.

Thái Lan hiện dẫn đầu cuộc đua, trở thành trung tâm sản xuất và tiêu thụ xe điện của khu vực nhờ các chính sách hỗ trợ quyết liệt từ chính phủ. Bangkok đang ráo riết hiện thực hóa mục tiêu để xe phát thải bằng không (ZEV) chiếm 30% tổng sản lượng vào năm 2030.

Cùng lúc, Indonesia cũng thúc đẩy xe điện nhưng theo một lộ trình khác. Thay vì tập trung vào thực thi chính sách hay chiến lược marketing của các startup, cú hích của Jakarta gắn liền với chiến lược công nghiệp rộng lớn hơn: tận dụng chuỗi cung ứng pin và chế biến niken. Tuy nhiên, dù sở hữu trữ lượng niken khổng lồ, việc mở rộng mạng lưới sạc tại quốc gia này đang bị kìm hãm bởi sự thiếu phối hợp giữa tập đoàn điện lực quốc gia (PLN) và các đơn vị vận hành tư nhân.

Sự phát triển của xe điện là một thắng lợi cho mục tiêu giảm phát thải của các quốc gia này, vốn bấy lâu nay phụ thuộc nặng nề vào điện than. Nó còn tạo ra việc làm, thúc đẩy chuỗi cung ứng nội địa và đánh bóng hình ảnh quốc gia xanh.

Nhưng tin buồn là: sự phát triển này đi kèm với những cái giá đắt đỏ về cả tài chính lẫn môi trường. Nhiều người lầm tưởng xe điện là một cuộc chơi không phát thải. Sự thật hoàn toàn ngược lại. Dù chắc chắn là tốt cho môi trường hơn xe động cơ đốt trong, xe điện vẫn hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn điện năng đầu vào.

Xe điện được sạc bằng nguồn điện sản xuất từ than đá, khí đốt tự nhiên hoặc năng lượng tái tạo. Đáng chú ý, các chính phủ đang sử dụng xe điện để giảm nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch (nhằm đảm bảo an ninh năng lượng), nhưng vô hình trung lại tạo ra một sự phụ thuộc mới vào lưới điện vốn vẫn đang được “nuôi” chủ yếu bằng chính than và khí đốt mà họ đang cố gắng từ bỏ.

Không có bữa trưa nào là miễn phí, và xe điện cũng không ngoại lệ.

Bài toán hạ tầng: Lực bất tòng tâm?

Tốc độ phổ biến xe điện quá nhanh đang đặt ra dấu hỏi lớn: Liệu hạ tầng cơ sở, đặc biệt là hệ thống điện, có theo kịp? Tại Thái Lan và Indonesia, câu trả lời đang dần nghiêng về phía “không”.

Theo nghiên cứu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), xe điện tập trung chủ yếu ở các khu vực đô thị - nơi nhu cầu điện vốn đã cao. Điều này đồng nghĩa với việc điện khí hóa giao thông đang chồng thêm gánh nặng lên những hệ thống điện vốn không được thiết kế để chịu tải quy mô lớn. Lưới điện của các quốc gia này, vốn đã căng thẳng do chậm phát triển và đang phải chạy đua để tích hợp nguồn năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời), đơn giản là không đủ khả năng cung ứng lượng điện khổng lồ cho hàng triệu chiếc xe sạc cùng lúc.

Báo cáo từ Ember cũng đồng tình với quan điểm này. Khắp Đông Nam Á, hạ tầng lưới điện vẫn trong tình trạng chưa phát triển, hệ thống truyền tải chậm chạp và không đồng bộ, tạo ra những nút thắt cổ chai làm chậm quá trình hòa lưới các dự án và giảm hiệu suất toàn hệ thống.

Vấn đề này đặc biệt nghiêm trọng tại Indonesia, nơi hạn chế về công suất lưới điện đã dẫn đến tình trạng cắt giảm sản lượng năng lượng tái tạo (curtailment) và thậm chí gây mất điện tại các trung tâm công nghiệp. Khi các dự án điện không thể truyền tải sản lượng đến người tiêu dùng, họ sẽ không có doanh thu để trả nợ vay xây dựng dự án.

Rào cản FDI

Để giải quyết vấn đề, nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là cứu cánh cần thiết. Nhưng thu hút FDI không phải là một quá trình trải đầy hoa hồng. Dù Đông Nam Á đang là điểm đến của dòng vốn ngoại, khu vực này vẫn đối mặt với những thách thức từ căng thẳng địa chính trị, khoảng cách hạ tầng và đặc biệt là sự thiếu nhất quán trong chính sách pháp lý.

Cơ chế quản lý rườm rà, thiếu minh bạch đã khiến không ít nhà đầu tư FDI chùn bước. Theo Reuters, hơn 173 dự án đang đứng trước nguy cơ bị đình chỉ thanh toán hoặc bị cắt giảm giá mua tới 43%, dẫn đến rủi ro vỡ nợ và nguy cơ đối mặt với các vụ kiện tụng quốc tế.

Hiện nay, các công ty điện lực trong khu vực không chỉ phải mở rộng tổng công suất mà còn phải đối mặt với thách thức quản lý công suất đỉnh (peak load). Việc sạc xe điện có thể tạo ra những đỉnh cầu cục bộ, đòi hỏi phải nâng cấp hệ thống máy biến áp và các hệ thống quản lý địa phương tiên tiến hơn.

Mọi chuyện càng phức tạp hơn với sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI). Theo IEA, nhu cầu điện từ các trung tâm dữ liệu tại ASEAN dự kiến sẽ tăng gấp đôi vào năm 2030. Một số ước tính thậm chí còn cho rằng con số này sẽ tăng gấp 4 lần, đạt khoảng 10,7 GW vào năm 2035.

Không có lời giải dễ dàng cho những bài toán này. Tuy nhiên, một cách để duy trì các mục tiêu giảm phát thải vốn đã mong manh là theo dõi sát sao lượng điện sạc cho xe thực tế được sản xuất từ bao nhiêu nhiên liệu hóa thạch. Điều này ít nhất sẽ giúp giảm thiểu “dấu chân carbon” của xe điện.

Theo: Nikkei Asia, Reuters

Vũ Anh