Cú sốc Thuế với freelancer: Nợ thuế nửa tỷ đồng, thu nhập 'trốn' đi đâu?

Sai một bước, gánh thuế như người siêu giàu

Đứng tên nhận tiền cho team, freelancer có thể bị tính thu nhập gộp và gánh thuế tới 35% nếu nhận khoản thù lao trên 100 triệu đồng mỗi tháng sau giảm trừ gia cảnh (tức 1,2 tỷ đồng/năm), dù thực tế chỉ giữ lại một phần nhỏ. Đây là sai lầm phổ biến của nhiều người.

Chị M. - một freelancer trong lĩnh vực nghệ thuật vừa phát hiện mình "nợ" tới gần 500 triệu đồng tiền thuế. Chị M. không tiết lộ chi tiết số tiền nợ thuế cũng như khoản thu nhập được eTax liệt kê ra. Tuy nhiên theo tính toán dựa trên nguyên tắc thuế luỹ tiến, mức thu nhập của chị M ở vào khoảng 160 - 200 triệu đồng/tháng, tức khoảng 1,9 - 2,4 tỷ đồng/năm.

"Tôi không giàu đến vậy" - chị M. hoàn toàn không hiểu. Chị không có thói quen ghi chép thu nhập, chi tiêu. Nhưng với mức chi tiêu của bản thân và gia đình, chị M. không thể hiểu tại sao bản thân thu nhập cao thế trong những năm qua.

Thực tế lại không hẳn như vậy. Câu chuyện nằm ở cách nhận tiền.

Người này chuyên làm các dự án cho đối tác nước ngoài, đứng ra ký hợp đồng, nhận tiền trọn gói rồi phân chia lại cho các thành viên trong nhóm. Đây là mô hình khá phổ biến trong giới freelancer hiện nay: một người làm "đầu mối", phần còn lại là ekip phía sau.

Vấn đề là cơ quan thuế không nhìn câu chuyện theo cách "chia lại nội bộ", mà nhìn vào người đứng tên nhận thu nhập. Nếu toàn bộ tiền từ các hợp đồng đều chuyển vào tài khoản cá nhân của một người, thì về mặt pháp lý, toàn bộ số tiền đó có thể được coi là thu nhập của chính người này.

Khi quyết toán, thu nhập sẽ bị áp theo biểu thuế lũy tiến từng phần, với mức cao nhất lên tới 35% nếu thu nhập trên 100 triệu đồng mỗi tháng. Điều này dẫn đến nghịch lý: dù thực tế chỉ giữ lại một phần nhỏ, nhưng cá nhân đó vẫn phải đóng thuế trên toàn bộ dòng tiền đi qua tài khoản.

Hãy hình dung một người nhận 5 tỷ đồng trong năm, nhưng thực tế chỉ giữ lại 1 tỷ, còn lại trả cho team. Nếu không có hợp đồng, chứng từ hay cấu trúc pháp lý rõ ràng để chứng minh đó là chi phí hợp lệ, thì cơ quan thuế vẫn có thể coi 5 tỷ là thu nhập cá nhân. Khi đó, phần lớn thu nhập rơi vào bậc thuế cao nhất, kéo theo số thuế phải nộp tăng vọt.

Đây chính là lý do xuất hiện những trường hợp "không hề giàu như con số thu nhập", nhưng lại phải đóng thuế như người có thu nhập rất cao.

Không phải kiếm bao nhiêu, mà là nhận tiền thế nào

Thực tế trên lý giải vì sao nhiều nghệ sĩ, người nổi tiếng hay freelancer chuyên nghiệp không nhận tiền trực tiếp với tư cách cá nhân, mà lại đứng sau một công ty do chính họ thành lập.

Bởi nếu cá nhân nhận tiền trực tiếp, thu nhập sẽ bị áp theo biểu thuế TNCN lũy tiến. Nhưng nếu thông qua doanh nghiệp, thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp thường ở mức khoảng 20%, và quan trọng hơn là doanh nghiệp được phép khấu trừ chi phí hợp lệ.

Trong thực tế, để tạo ra doanh thu không chỉ có một cá nhân, mà còn là cả hệ thống vận hành phía sau: trả công cộng tác viên, thuê ngoài, chi phí công cụ, marketing… Khi những khoản này được ghi nhận hợp lệ, phần thu nhập chịu thuế sẽ giảm xuống đáng kể.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng tiền nằm trong doanh nghiệp không đồng nghĩa là tiền cá nhân. Khi rút ra để sử dụng, vẫn có thể phát sinh nghĩa vụ thuế khác. Vì vậy, việc lập công ty không phải là cách "né thuế", mà là để tách bạch giữa hoạt động kinh doanh và thu nhập cá nhân, đồng thời quản lý dòng tiền bài bản hơn.

Sai lầm phổ biến hiện nay là nhiều nhóm freelancer vẫn vận hành theo kiểu một người đứng tên nhận toàn bộ tiền, sau đó tự chia lại cho team, nhưng lại không có hợp đồng, chứng từ hay cấu trúc phù hợp. Khi đó, phần "chia lại" không được coi là chi phí hợp lệ, và toàn bộ thu nhập bị dồn vào một cá nhân.

Điểm mấu chốt vì thế không nằm ở việc bạn kiếm được bao nhiêu tiền, mà là bạn nhận tiền dưới hình thức nào, dòng tiền có minh bạch hay không, và các khoản chi có đủ điều kiện pháp lý để được khấu trừ hay không.

Như vậy, chỉ một khác biệt nhỏ trong cách nhận tiền cũng có thể tạo ra chênh lệch rất lớn về số thuế phải nộp. Và với những người làm việc tự do, đặc biệt khi bắt đầu nhận các hợp đồng lớn hoặc làm việc theo nhóm, việc thiết lập cấu trúc tài chính và pháp lý ngay từ đầu không còn là lựa chọn, mà gần như là điều bắt buộc nếu không muốn rơi vào tình huống "hưởng lương ít nhưng phải đóng thuế cao".

Phan Trang