Vì sao Hà Nội cấm trồng loại cây có quả quen thuộc, nhiều nhà từng dùng thay xà phòng, chất tẩy rửa đồ, quần áo?
Loại cây đang được nhắc tới là gì?
Ngày 22/10/2026, Quyết định số 143/2026/QĐ-UBND của UBND TP Hà Nội về quản lý công viên, cây xanh và mặt nước chính thức có hiệu lực. Trong đó, một nội dung đáng chú ý là danh mục 18 loại cây cấm trồng trên địa bàn thành phố, bao gồm nhiều loài cây quen thuộc như trứng cá, trúc đào, cao su, bồ kết và bồ hòn.
Theo Phụ lục 03 ban hành kèm quyết định, cây bồ hòn, có tên khoa học Sapindus mukorossi, được xếp ở vị trí thứ hai trong danh mục. Nguyên nhân được cơ quan chức năng nêu rõ là "Quả có chứa chất độc".
Thông tin này thu hút sự quan tâm bởi từ lâu, bồ hòn vốn được biết đến là loại cây có quả mang công dụng đặc biệt, có thể sử dụng thay xà phòng trong sinh hoạt hằng ngày.
Loại quả từng được dùng thay xà phòng trong nhiều gia đình Việt
Theo thông tin từ Bệnh viện Nguyễn Tri Phương (TP.HCM), bồ hòn còn được gọi là bòn hòn, vô hoạn thụ, mộc hoạn tử, thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae). Đây là loài cây thân gỗ, có thể cao trên 10 m, lá kép lông chim, hoa nhỏ màu lục nhạt, mọc thành từng chùm.
Điểm đặc biệt nhất của cây nằm ở phần quả. Quả bồ hòn có hình cầu, khi chín chuyển sang màu vàng nâu, lớp vỏ ngoài dày và nhăn nheo, bên trong chứa hạt màu đen. Mùa quả thường kéo dài từ khoảng tháng 10 đến tháng 12.
Tại Việt Nam, bồ hòn phân bố ở nhiều vùng trung du và miền núi, trong đó có Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh. Ngoài mọc tự nhiên, cây còn được trồng tại một số đình, chùa và khu dân cư để lấy quả, tạo bóng mát.
Điều khiến bồ hòn trở nên đặc biệt là khả năng làm sạch của quả. Theo tài liệu dược liệu được Bệnh viện Nguyễn Tri Phương đăng tải, người dân từ lâu đã sử dụng quả bồ hòn để giặt quần áo thay xà phòng, đặc biệt phù hợp với đồ len, lụa không chịu được độ kiềm của một số loại xà phòng truyền thống.
Sở dĩ quả bồ hòn có công dụng này là nhờ chứa saponin, nhóm hợp chất tự nhiên có khả năng làm giảm sức căng bề mặt của nước, tạo bọt và hỗ trợ cuốn trôi chất bẩn. Theo tài liệu dược liệu trên, phần thịt quả bồ hòn chứa tới khoảng 18% saponosid.
Không chỉ được sử dụng trong sinh hoạt truyền thống, bồ hòn còn thu hút sự quan tâm của giới khoa học. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 trên tạp chí khoa học Molecules, được lưu trữ trên cơ sở dữ liệu PubMed của Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ, xác nhận các saponin từ bồ hòn có đặc tính tạo bọt, làm sạch và tiềm năng ứng dụng trong sản xuất chất tẩy rửa có nguồn gốc tự nhiên.
Nhờ đó, bồ hòn được xem là nguồn nguyên liệu có giá trị trong nghiên cứu các sản phẩm giặt rửa, chăm sóc cá nhân và một số lĩnh vực công nghiệp khác.
Vì sao Hà Nội lại cấm trồng cây bồ hòn?
Dù sở hữu nhiều công dụng, quả bồ hòn không hoàn toàn vô hại. Đây cũng chính là điểm cần phân biệt khi tìm hiểu lý do Hà Nội đưa loại cây này vào danh mục cấm trồng.
Theo Phụ lục 03 của Quyết định 143/2026/QĐ-UBND, lý do cấm đối với cây bồ hòn được xác định là quả có chứa chất độc. Văn bản không nêu cụ thể tên hợp chất gây độc hay mức độ nguy hiểm trong từng tình huống tiếp xúc.
Về mặt khoa học, các saponin tạo nên khả năng làm sạch của bồ hòn cũng là những hợp chất có hoạt tính sinh học. Nghiên cứu tổng quan đăng trên Molecules năm 2022 cho thấy chiết xuất và saponin từ cây có nhiều tác dụng sinh học khác nhau, trong đó có hoạt tính đối với một số sinh vật. Tuy nhiên, tính an toàn còn phụ thuộc thành phần, nồng độ và cách sử dụng.
Điều này đồng nghĩa với việc một nguyên liệu có khả năng giặt rửa không nhất thiết an toàn để ăn, uống hoặc sử dụng tùy tiện. Đặc biệt, các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên cũng cần được sử dụng đúng mục đích, tránh tiếp xúc trực tiếp với mắt hoặc để trẻ nhỏ vô tình nuốt phải.
Đối với cây xanh đô thị, yêu cầu về an toàn càng được đặt lên hàng đầu do cây được trồng tại những không gian có đông người qua lại, bao gồm cả trẻ em.
Cụ thể, khoản 3 Điều 10 của quy định mới tại Hà Nội yêu cầu cây xanh được trồng không tiết ra chất độc hại làm ảnh hưởng vệ sinh môi trường, hoa quả không gây độc hại hoặc mùi khó chịu. Cây cũng cần hạn chế gai sắc nhọn, không dễ gãy đổ gây nguy hiểm cho người dân, phương tiện và công trình.
Như vậy, việc cây bồ hòn bị đưa vào danh mục cấm không phủ nhận công dụng giặt rửa của quả. Quy định này xuất phát từ yêu cầu bảo đảm an toàn trong quản lý cây xanh, thay vì đánh giá loại cây có giá trị sử dụng hay không.