Thế giới nợ AI một lời xin lỗi: Công nghệ không cướp việc làm, càng tự động hóa càng cần nhân lực giám sát

Theo FT, nếu theo dõi các báo cáo về mức độ ảnh hưởng của AI đối với nghề nghiệp gần đây, bạn sẽ thấy một kịch bản quen thuộc: AI được dự báo sẽ xóa sổ hàng loạt việc làm trong nền kinh tế tri thức.

Cơ sở của lập luận này dựa trên khả năng xử lý xuất sắc các tác vụ chuyên biệt của trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, lịch sử lại cho thấy một thực tế khác: công nghệ mới có làm giảm việc làm hay không còn tùy thuộc vào rất nhiều biến số phức tạp.

Chúng ta có thể thấy rõ điều này qua cách mà làn sóng internet và phần mềm đã định hình lại thị trường lao động trong vài thập kỷ qua.

Quy luật về nhu cầu và năng suất: Tại sao công nghệ không luôn dẫn đến thất nghiệp?

Một vấn đề cốt lõi thường bị bỏ qua là "nhu cầu dồn nén": Khi một dịch vụ trở nên rẻ và phổ biến hơn nhờ công nghệ, liệu người ta có tiêu thụ nó nhiều tới mức bù đắp được lượng lao động bị cắt giảm hay không?

Kể từ những năm 1990, năng suất ngành phần mềm tăng vọt nhưng số lượng lập trình viên web không hề giảm mà lại tăng mạnh. Lý do là nhu cầu bùng nổ về phần mềm đã vượt xa tốc độ tiết kiệm nhân lực nhờ công nghệ mã nguồn.

Câu chuyện tương tự cũng diễn ra ở các dịch vụ chuyên môn khác như kế toán, kiến trúc hay quảng cáo sáng tạo. Dù phần mềm giúp các chuyên gia làm việc hiệu quả hơn, nhưng cơn khát dịch vụ của thị trường đã tạo ra thêm nhiều cơ hội việc làm mới.

Như một quy luật: "Công nghệ thúc đẩy năng suất, nhưng chính nhu cầu tiêu dùng không giới hạn đã giữ cho biểu đồ việc làm tiếp tục đi lên."

Trái lại, trong lĩnh vực sản xuất, nơi nhu cầu tiêu dùng đã chạm ngưỡng bão hòa, việc tăng năng suất thường dẫn đến hệ quả là cắt giảm nhân sự.

Làn sóng kỹ thuật số từng thúc đẩy ngành công nghệ nhưng lại giáng đòn mạnh vào bán lẻ truyền thống khi người tiêu dùng chuyển sang mua sắm trực tuyến.

Tuy nhiên, chính sự dịch chuyển này lại là "cứu cánh" cho ngành kho vận và logistics. Thương mại điện tử càng phát triển thì nhu cầu về kho bãi, phân phối và giao hàng càng tăng cao.

Trong khi đó, ngành báo chí lại chịu tổn thương nghiêm trọng do mô hình kinh doanh truyền thống bị xói mòn bởi quảng cáo trực tuyến và các công cụ tìm kiếm.

Ngành y tế chất lượng cao cũng cho thấy một mô hình thú vị. Các đổi mới công nghệ, bao gồm cả AI, đã tạo ra hiệu suất đột phá trong xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh.

Dù vậy, số lượng nhân sự trong các chuyên khoa này vẫn tăng đều do người dân có xu hướng sử dụng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tốt hơn khi chúng trở nên sẵn có.

Rào cản thực tế và những biến số khó lường trong tương lai AI

Đặc biệt, trường hợp của các bác sĩ chẩn đoán hình ảnh cho thấy một rào cản quan trọng khác: khung pháp lý và bảo hiểm. Việc tự động hóa hoàn toàn quy trình chẩn đoán hiện vẫn bị cấm về mặt pháp lý.

Ngay cả khi các hệ thống AI đã có kết quả thực nghiệm vượt trội hơn con người, bác sĩ vẫn là người giữ vai trò quyết định cuối cùng. Đây cũng là bài học quý giá khi dự đoán tương lai của nghề luật sư trước làn sóng AI.

Nhà kinh tế học James Bessen đã chứng minh rằng khi nhu cầu hàng hóa đã được thỏa mãn, mọi bước tiến về năng suất trong sản xuất chỉ dẫn đến việc dư thừa lao động.

Khi quan sát kỹ hơn hiệu ứng bậc hai (second-order effects), ta thấy công nghệ tạo ra những tác động tương phản rõ rệt trên cùng một thị trường.

Internet không dùng robot để thay thế nhân viên bán hàng, nhưng nó thay đổi thói quen tiêu dùng, từ đó gián tiếp chuyển dịch dòng lao động từ cửa hàng sang các kho trung chuyển.

Thậm chí trong cùng một ngành, một công nghệ có thể mang lại số phận khác nhau cho các vị trí khác nhau. Hãy nhìn vào sự trỗi dậy của phần mềm bảng tính (spreadsheet) những năm 1980.

Nó đã quét sạch vị trí của các thư ký kế toán và nhân viên nhập liệu thủ công, nhưng lại là đòn bẩy giúp số lượng kế toán viên và chuyên viên phân tích tài chính tăng vọt.

Nếu AI tiếp tục lộ trình này, nó sẽ đóng vai trò hỗ trợ các lao động trình độ cao bằng cách tự động hóa những phần việc của các trợ lý cấp dưới.

Khi đó, quan niệm phổ biến cho rằng "AI đe dọa nhóm thu nhập cao nhất" có thể sẽ đảo ngược hoàn toàn trong thực tế.

Lịch sử cũng chứng minh những thay đổi lớn nhất thường đến từ những hướng ít ai ngờ tới nhất. Như nhận định của chuyên gia David Oks: "Cây ATM không làm giao dịch viên mất việc, nhưng điện thoại thông minh thì có."

Chính ngân hàng di động và xu hướng xã hội không tiền mặt đã loại bỏ nhu cầu đến chi nhánh, điều mà các thế hệ máy rút tiền trước đó không làm được.

Tương tự, ít ai ngờ internet lại phá hủy ngành báo chí không phải bằng cách thay thế nhà báo, mà bằng cách "cướp" đi nguồn thu từ quảng cáo và thay đổi cách con người tìm kiếm thông tin.

Câu hỏi "AI có thể làm được việc này không?" chỉ là bề nổi của tảng băng chìm. Đó là một tín hiệu không rõ ràng trong một bức tranh kinh tế tổng thể cực kỳ phức tạp.

Việc xem xét các yếu tố gián tiếp như nhu cầu thị trường, quy định pháp lý và hành vi người dùng sẽ giúp chúng ta hiểu tại sao những nghề nghiệp "tiếp xúc" nhiều nhất với AI hiện vẫn đang đứng vững, thậm chí là tăng trưởng.

*Nguồn: Financial Times

Đại Nghĩa