Siêu dự án Metro 150 tỷ USD: Việt Nam sẽ mua 'phần cứng' hay làm chủ 'bộ não' AI?
Theo quy hoạch, TP.HCM và Hà Nội sẽ phát triển tổng cộng hơn 1.600 km đường sắt đô thị.
Trung Quốc đang ứng dụng AI để hiện đại hóa hệ thống đường sắt, từ quản lý vận hành, giám sát hạ tầng đến tối ưu hiệu quả khai thác (Ảnh: East Asia Forum)
Trong bối cảnh hai siêu đô thị Hà Nội và TP.HCM đang ráo riết hiện thực hóa mạng lưới đường sắt đô thị (metro) với tổng mức đầu tư dự kiến lên tới hơn 150 tỷ USD, một câu hỏi lớn được đặt ra: Làm thế nào để khoản đầu tư khổng lồ này không chỉ giải quyết bài toán tắc đường mà còn trở thành động lực tăng trưởng công nghệ cho quốc gia?
Câu trả lời từ phía Tập đoàn FPT là một góc nhìn đầy táo bạo: Hãy coi Metro là một nền tảng dữ liệu khổng lồ.
Cuộc chơi 150 tỷ USD
Theo quy hoạch, TP.HCM và Hà Nội sẽ phát triển tổng cộng hơn 1.600 km đường sắt đô thị. Đây là một con số khổng lồ, đi kèm với nhu cầu vốn ước tính khoảng 103,4 tỷ USD cho TP.HCM và 55,4 tỷ USD cho Hà Nội.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc nhập khẩu công nghệ, mua sắm đầu máy toa xe và thuê vận hành từ nước ngoài, Việt Nam sẽ rơi vào cái bẫy phụ thuộc lâu dài vào các nhà cung cấp quốc tế.
Để vượt qua được thách thức này, nhiều thành phố Trung Quốc như Thâm Quyến, Quảng Châu hay Vũ Hán là bài học đắt giá khi triển khai metro thông minh sử dụng AI, 5G và điện toán đám mây.
Theo nghiên cứu của Huawei và ZTE Technology, hệ thống giám sát hạ tầng bằng AI và mạng 5G có thể giúp giảm khoảng 20% chi phí bảo trì, tăng 50% hiệu suất sử dụng tài nguyên CNTT, tăng 80% độ tin cậy hệ thống, tiết kiệm khoảng 2 triệu NDT tiền điện mỗi năm, đồng thời nâng hiệu quả vận hành và an toàn của mạng lưới metro.
Ông Phan Thanh Sơn chia sẻ tại sự kiện
Do đó ông Phan Thanh Sơn, Giám đốc Chiến lược Đường sắt FPT Railway Mobility Technology, nhận định rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để hình thành năng lực công nghệ nội sinh.
Việc làm chủ các khâu then chốt trong thiết kế, vận hành và bảo trì hệ thống thông qua AI và dữ liệu lớn chính là chìa khóa để rút ngắn quá trình tiếp cận công nghệ, hướng tới mục tiêu không chỉ phục vụ trong nước mà còn xuất khẩu giải pháp ra quốc tế.
Mô hình Phát triển đô thị lấy định hướng giao thông công cộng làm trung tâm (TOD - Transit Oriented Development) vốn không mới, nhưng cách FPT đề xuất tích hợp AI và dữ liệu vào mô hình này lại mang tính đột phá.
Metro không nên chỉ được nhìn nhận như một hạ tầng vận tải thuần túy. Nó phải là "xương sống" kết nối đa phương thức, từ xe buýt, BRT đến các dịch vụ di chuyển như một dịch vụ (MaaS).
Nhìn sang Singapore, hệ thống giao thông công cộng sử dụng thẻ thanh toán không tiếp xúc và các nền tảng phân tích dữ liệu tích hợp. Dữ liệu từ thẻ giao thông, mạng di động và camera tại các ga được tổng hợp để phân tích và dự báo lưu lượng hành khách trong hệ thống MRT gần thời gian thực, giúp cơ quan quản lý dự đoán các đợt tăng đột biến tại từng nhà ga và điều phối vận hành kịp thời.
Giá trị thực sự nằm ở khả năng thu thập và xử lý dữ liệu thời gian thực. Việc ứng dụng AI xuyên suốt từ khâu quy hoạch đến vận hành sẽ giúp dự báo chính xác nhu cầu đi lại của hàng triệu người dân, từ đó tối ưu hóa tần suất chuyến, đảm bảo an toàn và giảm phát thải.
Khi metro trở thành một nền tảng dữ liệu, các dịch vụ đô thị thế hệ mới sẽ mọc lên xung quanh các nhà ga, tạo ra một hệ sinh thái kinh doanh sôi động và minh bạch.
Chiến lược nhân sự "khủng"
Theo ông Nguyễn Duy Thạch - Giám đốc Ban Chuẩn bị đầu tư thuộc Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM (MAUR), TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển mạng lưới metro với quy mô lớn, gắn với định hướng phát triển đô thị dài hạn của thành phố và khu vực kinh tế trọng điểm phía Nam.
Theo quy hoạch, mạng lưới đường sắt đô thị TP.HCM có tổng chiều dài khoảng 1.024 km với 27 tuyến, kết nối khu vực TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Các tuyến metro được định hướng kết nối trung tâm TP.HCM với các khu đô thị mới, khu công nghiệp, cảng biển, sân bay và hệ thống giao thông vành đai.
Khi hoàn thành, hệ thống này sẽ trở thành “xương sống” của mạng lưới vận tải công cộng, kết nối với các loại hình vận tải khác như xe buýt, BRT và các phương tiện di chuyển cá nhân.
Bên cạnh đó, ông Trần Võ Anh Minh - Phó Trưởng phòng Quản lý Đường sắt đô thị (Sở Xây dựng TP.HCM) cho biết phát triển metro không chỉ là đầu tư hạ tầng mà còn là đầu tư cho con người.
Theo dự báo của thành phố, riêng lực lượng vận hành và khai thác hệ thống đường sắt đô thị có thể cần khoảng 17.000 người vào năm 2045, trong khi lực lượng xây dựng có thể lên tới hơn 20.000 người.
Đây là một áp lực cực lớn về mặt đào tạo nhưng cũng là cơ hội việc làm chuyên môn cao cho thế hệ trẻ.
Nhìn vào những tấm gương thành công như Tokyo, Singapore hay Thâm Quyến, chúng ta thấy rõ một công thức chung: Metro chính là nền tảng tích hợp của không gian, dịch vụ và dữ liệu.
Đề xuất về việc lấy dữ liệu và AI làm nền tảng phát triển đường sắt đô thị không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà là một chiến lược kinh tế tầm cỡ quốc gia.
Nếu Việt Nam thực hiện thành công lộ trình này, chúng ta sẽ không chỉ có những chuyến tàu điện hiện đại, mà còn sở hữu một "di sản công nghệ" quý giá, biến dữ liệu giao thông thành tài sản chiến lược để xây dựng những thành phố thông minh thực thụ trong tương lai./
