Loại gỗ được ví 'đắt hơn vàng', thế giới ráo riết cứu: Việt Nam từng ghi nhận chỉ 8 cây ngoài tự nhiên

Loại gỗ quý có mùi hương đặc biệt

Loại gỗ từng được ví "đắt hơn vàng" này là gù hương, còn được gọi là quế balansa, có tên khoa học là Cinnamomum balansae. Đây là loài cây gỗ lớn, thường xanh, thuộc họ Long não, phân bố trong một số khu rừng nhiệt đới ở Việt Nam.

Điểm khiến gù hương được chú ý là phần gỗ có mùi thơm đặc trưng, chứa tinh dầu và có giá trị cao trong sản xuất đồ gỗ, mỹ nghệ cũng như một số sản phẩm từ lâm sản quý. Với những người am hiểu gỗ, các loại gỗ có hương thơm tự nhiên, thớ đẹp, tuổi cây lâu năm luôn được xem là của hiếm. Gù hương vì thế từng trở thành loại gỗ được săn tìm, nhất là khi nhu cầu thị trường với gỗ quý ngày càng tăng.

Tuy nhiên, cũng chính giá trị kinh tế cao đã khiến loài cây này chịu áp lực lớn trong tự nhiên. Những cây trưởng thành có kích thước lớn thường là mục tiêu bị khai thác trong quá khứ. Khi số lượng cây mẹ giảm mạnh, khả năng tái sinh và duy trì quần thể ngoài tự nhiên cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Cần phân biệt gù hương với trầm hương. Trầm hương, hay agarwood/oud, thường liên quan đến các loài thuộc chi dó bầu. Trong khi đó, gù hương là loài thuộc họ Long não, quý bởi gỗ thơm, tinh dầu và giá trị lâm sản. Việc gọi đúng tên loài giúp tránh nhầm lẫn về đặc điểm sinh học, công dụng và thị trường tiêu thụ của loại gỗ này.

Việt Nam từng ghi nhận chỉ 8 cây ngoài tự nhiên

Điều khiến gù hương trở thành một trong những loài cây được giới khoa học đặc biệt quan tâm là số lượng cá thể ngoài tự nhiên suy giảm mạnh.

Theo kết quả từ đề tài "Nghiên cứu bảo tồn và phát triển cây gù hương" do Trung tâm Khoa học Lâm nghiệp vùng Trung tâm Bắc Bộ thực hiện trong giai đoạn từ tháng 7/2010 đến tháng 7/2015, tại các tỉnh Phú Thọ, Yên Bái, Tuyên Quang và Ninh Bình từng ghi nhận tổng cộng 53 cây gù hương.

Trong số này, có 45 cây nằm trong vườn hộ gia đình. Số cây mọc ngoài tự nhiên chỉ còn 8 cây, được ghi nhận chủ yếu tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng và Vườn quốc gia Cúc Phương.

Đây là con số đáng chú ý, cho thấy mức độ khan hiếm của loại gỗ quý trong môi trường tự nhiên. Dù cần hiểu đây là dữ liệu từ một đợt khảo sát cụ thể, không nên tuyệt đối hóa thành thống kê mới nhất cho toàn quốc, việc chỉ ghi nhận 8 cây ngoài tự nhiên tại các khu vực khảo sát vẫn phản ánh áp lực bảo tồn rất lớn đối với gù hương.

Sự suy giảm của loài cây này đến từ nhiều nguyên nhân. Ngoài khai thác quá mức trong quá khứ, môi trường sống bị thu hẹp và khả năng tái sinh tự nhiên chậm cũng khiến gù hương khó phục hồi. Với các loài cây gỗ lớn, một cá thể trưởng thành cần nhiều năm để phát triển. Khi quần thể ngoài tự nhiên còn quá ít, việc phát tán hạt, hình thành cây con và duy trì nguồn gen trở nên khó khăn hơn.

Từ loại gỗ bị săn tìm đến đối tượng cần được "cứu"

Từng được nhắc đến như một loại gỗ quý có giá trị kinh tế cao, gù hương nay không chỉ còn là câu chuyện của thị trường gỗ. Loài cây này đã trở thành đối tượng quan trọng trong các chương trình nghiên cứu, bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý hiếm.

Với giới khoa học, bảo tồn gù hương không chỉ là giữ lại một loại gỗ thơm có giá trị, mà còn là bảo vệ một phần đa dạng sinh học của rừng Việt Nam. Việc điều tra số lượng cá thể, đánh giá đặc điểm sinh trưởng, thu thập nguồn gen và nhân giống là những bước cần thiết để loài cây này không biến mất khỏi tự nhiên.

Một hướng đi được nhắc đến là phát triển gù hương theo mô hình trồng mới, lưu giữ giống trong vườn hộ hoặc các khu bảo tồn, từ đó giảm áp lực lên rừng tự nhiên. Nếu được nhân giống và khai thác theo hướng bền vững, loại gỗ này vẫn có thể mang lại giá trị kinh tế trong tương lai mà không đánh đổi bằng việc tận diệt cây rừng.

Câu chuyện của gù hương cũng là lời nhắc với nhiều loài gỗ quý khác ở Việt Nam. Khi một loài cây đã trở nên quá hiếm, giá trị của nó không chỉ nằm ở thân gỗ, vân gỗ hay mùi hương, mà còn nằm ở nguồn gen và vai trò sinh thái mà nó đang nắm giữ.

Từ một loại gỗ từng được săn tìm vì giá trị cao, gù hương nay đứng trước yêu cầu cấp thiết phải được bảo vệ. Con số từng ghi nhận chỉ 8 cây ngoài tự nhiên không chỉ gây chú ý, mà còn cho thấy nếu công tác bảo tồn không được thực hiện kịp thời, những "báu vật" của rừng Việt Nam có thể chỉ còn lại trong tài liệu nghiên cứu và ký ức của người yêu gỗ.

Theo Nguyệt Phạm