Khi phụ nữ vùng cao khởi nghiệp: Từ không định hướng đến bài toán quản trị rõ ràng
Từ những người phụ nữ khởi nghiệp trong tình trạng thiếu thốn về định hướng, kỹ năng quản trị và thị trường, nhiều câu chuyện tại vùng rẻo cao Tây Bắc đang cho thấy một bước chuyển rõ rệt.
Nhờ sự đồng hành từ dự án GREAT, họ bắt đầu vận hành được mô hình kinh doanh, tạo ra doanh thu hàng tỷ đồng, mở rộng sản xuất và kéo theo sự thay đổi của cả cộng đồng.
Ở vùng cao Tây Bắc, khởi nghiệp với phụ nữ hiếm khi bắt đầu bằng một bản kế hoạch kinh doanh hoàn chỉnh. Không có nhiều lựa chọn, họ thường bắt đầu từ những gì sẵn có, từ nguyên liệu địa phương, từ một cơ hội nhỏ trên thị trường, hoặc đơn giản là từ nhu cầu mưu sinh.
Nhưng khi quy mô bắt đầu lớn lên, những giới hạn cũng dần lộ rõ. Thiếu kỹ năng quản trị, thiếu kết nối thị trường, thiếu một hệ thống vận hành bài bản, nhiều mô hình kinh doanh rơi vào trạng thái "chững lại" hoặc thậm chí đổ vỡ.
Khởi nghiệp không chỉ là câu chuyện bán được hàng
Chị Ngân Thị Trang (người dân tộc Tày, Giám đốc Hợp tác xã Nông Lâm nghiệp Vạn An, Lào Cai) bắt đầu kinh doanh từ những thử nghiệm rất tự nhiên, không có một lộ trình rõ ràng: "Trước đây thì mình làm thì mình cứ làm thôi, chứ cũng không biết là sau này sẽ đi đâu về đâu. Mọi người hỏi là một năm nữa làm gì, ba năm nữa làm gì, định hướng ra sao thì mình không biết được, không trả lời được. Trong đầu lúc đấy cứ rỗng tuếch, mình không hình dung được con đường của mình sẽ đi đến đâu, chỉ biết là có việc thì làm, có cơ hội thì nắm."
Chị Ngân Thị Trang - Giám đốc Hợp tác xã Nông Lâm nghiệp Vạn An
Khi quy mô còn nhỏ, sự linh hoạt đó giúp chị xoay xở được. Nhưng khi hợp tác xã mở rộng, những vấn đề bắt đầu xuất hiện dồn dập. Chị Trang chia sẻ: "Có thời điểm mình có ba bốn chục nhân sự, lương chi ra hơn hai trăm triệu mỗi tháng nhưng mình lại không kiểm soát được. Không phải là không bán được hàng mà là mình không biết tiền đi đâu. Nội bộ thì rối, giao việc không rõ ràng, có lúc mình tin tưởng giao hết cho một người quản lý, rồi đến khi bạn ấy nghỉ thì mang theo luôn cả tệp khách hàng của mình đi."
Cũng là một người phụ nữ tự thân làm chủ kinh tế, chị Mã Thị Luyến (người dân tộc Tày, chủ cơ sở giò chả Thọ Luyến, Lào Cai) lại đối diện với áp lực từ việc phải tự mình gánh vác mọi khâu. Chị Luyến cho hay: "Có những lúc mình vừa làm chủ vừa làm thợ, vừa sản xuất vừa bán hàng, không có ai chia sẻ. Áp lực mưu sinh lớn quá, gia đình lúc đó cũng chưa thực sự đồng hành nên mình cảm thấy rất mệt mỏi. Có giai đoạn mình phải dừng kinh doanh hơn một năm vì không thể gánh nổi tất cả mọi thứ cùng lúc."
Điểm chung của họ không phải là thiếu nỗ lực, mà là thiếu một hệ thống để từ đó lấy làm điểm tựa phát triển. Họ có thể làm tốt từng khâu riêng lẻ, nhưng lại gặp khó khăn khi phải vận hành một mô hình kinh doanh hoàn chỉnh.
Khi phụ nữ bắt đầu xây dựng hệ thống kinh doanh
Bước ngoặt xuất hiện khi họ không còn "tự xoay xở" một mình, mà bắt đầu tham gia vào các chương trình hỗ trợ như tiểu dự án Thúc đẩy Kinh doanh và Lãnh đạo cho Doanh nhân nữ (WEL) do Dự án Thúc đẩy Bình đẳng giới thông qua nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất nông nghiệp và phát triển du lịch (GREAT) hỗ trợ. GREAT là một dự án do Chính phủ Úc tài trợ với tổng vốn 67,4 triệu đô la Úc, triển khai trong 10 năm tại Sơn La và Lào Cai. Không chỉ dừng ở các khóa đào tạo thuần túy, dự án WEL tiếp cận theo hướng xây dựng năng lực toàn diện, từ tư duy quản trị, lập kế hoạch, đến phát triển kinh doanh và kết nối thị trường. Dự án WEL, hướng tới việc giúp phụ nữ dân tộc thiểu số không chỉ "làm được" mà còn "làm chủ" hoạt động kinh doanh của mình.
Với chị Mã Thị Luyến (người dân tộc Tày, chủ cơ sở giò chả Thọ Luyến), bước ngoặt nằm ở việc tái cấu trúc mô hình vận hành, từ làm một mình sang xây dựng đội ngũ: "Trước đây mình làm một mình nên lúc nào cũng quá tải, không có thời gian nghĩ xa hơn. Sau khi được học về quản lý, mình bắt đầu thuê thêm người, phân chia công việc rõ ràng, tách khu sản xuất ra riêng. Quan trọng hơn là mình thay đổi cách làm việc, không còn áp đặt như trước mà bắt đầu trao đổi với mọi người nhiều hơn, để ai cũng hiểu và cùng làm."
Nhờ đó, sản lượng trong các dịp cao điểm tăng gấp đôi, trong khi biên lợi nhuận cải thiện từ khoảng 20% lên 40%, giúp hoạt động kinh doanh không chỉ duy trì mà bắt đầu có tích lũy và khả năng mở rộng.
Chị Mã Thị Luyến đã có bước ngoặt nằm ở việc tái cấu trúc mô hình vận hành từ khi tham gia dự án GREAT
Với chị Ngân Thị Trang, thay đổi mang tính nền tảng hơn, bắt đầu từ tư duy quản trị và khả năng lập kế hoạch. Chị Trang nói: "Sau khi tham gia, cái thay đổi lớn nhất của mình là mình có tầm nhìn hơn. Trước đây mình không biết lập kế hoạch, nhưng bây giờ mình có thể lên kế hoạch theo năm, theo tháng, theo tuần, thậm chí từng ngày. Mỗi ngày mình biết rõ việc nào cần làm trước, việc nào làm sau, không còn rối như trước nữa."
Không chỉ dừng lại ở việc kiểm soát công việc, chị còn thay đổi cách quản lý con người: "Mình là người khá cầu toàn nên trước đây rất sợ giao việc, sợ người khác làm không giống mình. Nhưng sau này mình hiểu là nếu mình không giao thì mình sẽ không thể mở rộng được. Mình phải chấp nhận cho người ta sai, rồi cùng nhau sửa thì bộ máy mới chạy được." Những thay đổi này nhanh chóng phản ánh vào kết quả. Hợp tác xã đạt doanh thu hơn 4.8 tỷ đồng vào năm 2025, tăng 70% so với doanh thu năm 2024, tạo việc làm cho hơn 60 lao động (cả chính thức và bán thời gian) với thu nhập bình quân 7 triệu đồng một tháng, đồng thời từng bước chuẩn hóa quy trình và ứng dụng công nghệ vào vận hành.
Từ những câu chuyện khởi nghiệp của phụ nữ nơi vùng địa đầu Tổ Quốc cho thấy, khi được trang bị kiến thức, được kết nối và có người đồng hành, họ không chỉ biết làm kinh tế mà còn bắt đầu làm chủ được cách mình vận hành và phát triển kinh doanh. Và từ những thay đổi đó, cộng đồng phụ nữ có tiếng nói hơn, có thu nhập ổn định và có khả năng tự quyết định tương lai của mình.
