Hơn 200.000 thùng chất thải phóng xạ nằm dưới Đại Tây Dương, một số đã rò rỉ sau hơn nửa thế kỷ
Sau hàng chục năm nằm dưới đáy Đại Tây Dương, một số trong hơn 200.000 thùng chứa chất thải phóng xạ đã xuống cấp và rò rỉ vật chất ra môi trường xung quanh. Các nhà khoa học đang tiếp tục phân tích để xác định chất phóng xạ đã phát tán như thế nào và liệu chúng có ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển sâu hay không.
Ở độ sâu hơn 4.700 m dưới vùng Đông Bắc Đại Tây Dương, hàng trăm nghìn thùng chứa chất thải phóng xạ đã nằm lại suốt nhiều thập kỷ. Trong chuyến khảo sát mới nhất, các nhà khoa học lần đầu có cơ hội tiếp cận trực tiếp nhiều thùng, ghi nhận tình trạng xuống cấp rõ rệt và phát hiện một số đã rò rỉ vật chất ra đáy biển.
Theo Yahoo News và thông tin từ Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), hơn 200.000 thùng chất thải phóng xạ đã được đổ xuống vùng biển sâu Đông Bắc Đại Tây Dương trong giai đoạn từ năm 1950 đến 1990.
Sau hàng chục năm, tình trạng của lượng chất thải khổng lồ này vẫn còn nhiều câu hỏi. Dự án NODSSUM do CNRS dẫn đầu, phối hợp với Viện Nghiên cứu khai thác biển Pháp (Ifremer), Cơ quan An toàn hạt nhân và bảo vệ phóng xạ Pháp (ASNR) cùng nhiều đối tác quốc tế, được triển khai để tìm hiểu những gì đang xảy ra dưới đáy đại dương.
Tàu nghiên cứu Pourquoi Pas? và tàu lặn Nautile tham gia khảo sát khu vực có hàng trăm nghìn thùng chất thải phóng xạ dưới Đông Bắc Đại Tây Dương. Ảnh: PeaceQuest
20 lần lặn xuống độ sâu hơn 4.700 m
Một chiến dịch khảo sát đầu tiên được thực hiện từ ngày 15/6 đến 11/7/2025 nhằm lập bản đồ khu vực nơi các thùng chất thải từng được đổ xuống.
Dựa trên dữ liệu thu được, nhóm NODSSUM quay trở lại Đại Tây Dương vào năm 2026 để trực tiếp kiểm tra những khu vực đáng chú ý.
Chuyến khảo sát thứ hai diễn ra từ ngày 27/5 đến 28/6/2026, với khoảng 30 nhà khoa học làm việc trên tàu nghiên cứu Pourquoi Pas?. Lần này, phương tiện quan trọng nhất là Nautile, tàu lặn có người lái thuộc đội tàu hải dương học Pháp.
Tàu lặn Nautile được thả xuống biển để khảo sát các thùng chất thải phóng xạ mức thấp từng bị đổ xuống Đông Bắc Đại Tây Dương. Ảnh: NODSSUM/French Oceanographic Fleet/CNRS.
Nautile thực hiện tổng cộng 20 lần lặn xuống độ sâu hơn 4.700 m, tương đương khoảng 15.400 feet. Nhờ đó, các nhà khoa học có thể quan sát trực tiếp nhiều thùng chất thải và môi trường ngay xung quanh chúng.
Những hình ảnh thu được cho thấy thời gian đã để lại dấu vết rõ rệt.
CNRS cho biết các nhà khoa học ghi nhận một số thùng đã xuống cấp nghiêm trọng. Đáng chú ý, họ quan sát thấy vật chất bên trong một số thùng đã thoát ra ngoài và tràn xuống lớp trầm tích đáy biển xung quanh.
Các nhà khoa học cũng xác định nhiều loại vật liệu từng được sử dụng để cố định và bao bọc chất thải, bao gồm nhựa resin, bitum và xi măng.
Hình ảnh do dự án công bố cho thấy có thùng đã bị hư hại đáng kể, với vật chất tràn ra đáy biển ở độ sâu khoảng 4.700 m.
Phát hiện chất phóng xạ cao hơn mức dự kiến
Không chỉ quan sát bằng hình ảnh, nhóm nghiên cứu còn thực hiện các phép đo trực tiếp tại hiện trường.
Kết quả xác nhận sự hiện diện của những radionuclide - đồng vị phóng xạ - đặc trưng cho loại chất thải này, với mức hoạt độ cao hơn mức được kỳ vọng tại khu vực khảo sát. Các mẫu vật tiếp tục được đưa về phòng thí nghiệm để xác định chính xác hàm lượng và tìm kiếm thêm những đồng vị khác.
Theo Yahoo News, trong số những đồng vị được phát hiện có cobalt-60 và niobium-94. Đây là những dấu hiệu đáng chú ý vì chúng gắn với hoạt động hạt nhân và giúp các nhà nghiên cứu truy tìm nguồn gốc của chất phóng xạ trong khu vực.
Một thùng chất thải được robot tự hành dưới nước UlyX chụp lại ở độ sâu 4.700 m dưới Đại Tây Dương. Ảnh: NODSSUM/CNRS/French Oceanographic Fleet.
Các nhà khoa học cũng ghi nhận cesium-137 và americium-241. Tuy nhiên, việc xác định nguồn của những đồng vị này phức tạp hơn bởi chúng cũng có thể liên quan đến dấu vết từ các vụ thử vũ khí hạt nhân và sự cố hạt nhân trong quá khứ.
Dù vậy, việc phát hiện chất phóng xạ không đồng nghĩa vùng biển này đang đối mặt với một thảm họa phóng xạ.
CNRS nhấn mạnh mức hoạt độ đo được trong chuyến khảo sát vẫn ở mức thấp. Các mẫu thu được thậm chí có thể được xử lý mà không cần áp dụng những biện pháp bảo vệ phóng xạ đặc biệt nghiêm ngặt.
Vì thế, kết quả hiện tại cho phép khẳng định rằng một số thùng đã xuống cấp và rò rỉ vật chất, nhưng chưa đủ cơ sở để kết luận sự rò rỉ đang gây ô nhiễm nghiêm trọng cho Đại Tây Dương.
Sự sống xuất hiện trên những thùng chất thải
Một trong những quan sát đáng chú ý khác của chuyến thám hiểm nằm ở chính hệ sinh thái quanh các thùng.
Sau hàng chục năm dưới đáy biển, nhiều thùng đã trở thành bề mặt để các sinh vật biển sâu bám vào. Yahoo News cho biết các nhà khoa học quan sát thấy hải quỳ, bọt biển, cua cùng nhiều sinh vật khác sinh sống trên những thùng kim loại.
Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng hơn cho nhóm nghiên cứu: nếu chất phóng xạ đã thoát khỏi một số thùng, liệu chúng có được những sinh vật sống quanh đó hấp thụ hay không?
Các nhà khoa học quan sát thấy hải quỳ, bọt biển, cua cùng nhiều sinh vật khác sinh sống trên những thùng kim loại. Ảnh: NODSSUM/CNRS/French Oceanographic Fleet.
Trong chuyến khảo sát, các nhà khoa học đã thu mẫu nước biển, trầm tích và sinh vật sống, đồng thời lập bản đồ đa dạng sinh học trên các thùng, khu vực ngay sát chúng cũng như những môi trường xung quanh.
Những mẫu vật này sẽ tiếp tục được phân tích trong phòng thí nghiệm trong nhiều tháng nhằm tìm hiểu cách radionuclide phát tán và di chuyển trong đại dương sâu, cũng như khả năng chúng tương tác với các hệ sinh thái ở tầng vực thẳm.
Nói cách khác, chuyến khảo sát năm 2026 đã giúp giải đáp một phần câu hỏi tồn tại nhiều thập kỷ: một số trong hơn 200.000 thùng chất thải phóng xạ dưới Đại Tây Dương thực sự đã xuống cấp và rò rỉ vật chất ra môi trường xung quanh.
Tuy nhiên, mức độ lan truyền của các chất phóng xạ và tác động lâu dài đối với sinh vật biển vẫn chưa thể kết luận. Đây cũng là trọng tâm của giai đoạn phân tích tiếp theo của dự án NODSSUM.
Nguồn: Yahoo News; Phys.org/CNRS; PeaceQuest