"Hồi sinh" người chết bằng AI: Ngành công nghiệp Trung Quốc vừa tăng ga đã phải đạp phanh gấp
Từ tháng 7, các nền tảng chatbot lớn nhất Trung Quốc đồng loạt đóng tính năng cho phép người dùng tự xây dựng người bạn, người yêu và cả người thân đã qua đời bằng AI. Sự kiện này mở ra câu hỏi đạo đức mà mọi công ty AI cảm xúc sẽ phải đối mặt.
Zhang Zewei, nhà sáng lập startup AI Super Brain ở Nam Kinh, nhớ mãi đơn hàng đầu tiên của mình: một người cha muốn dùng AI để kết nối lại với con trai đã tử vong trong tai nạn giao thông, ông kể với Sixth Tone năm 2024. Từ ca đầu tiên đó, Super Brain trở thành một trong những cái tên đại diện cho grief-tech tại Trung Quốc, ngành công nghiệp dùng AI để tái tạo hình ảnh, giọng nói và tính cách của người đã mất.
Một ngành công nghiệp sinh ra từ nỗi đau
Đến tháng 3/2024, Super Brain đã hoàn thành hơn 1.000 ca "hồi sinh", mỗi ngày vẫn nhận thêm bốn tới năm chục đơn hỏi mới quanh dịp Thanh Minh, theo bản đưa tin của Global Times. Một chatbot tuỳ biến có giá 50.000 tới 100.000 nhân dân tệ, tương đương 6.860 tới 13.710 USD, theo Sixth Tone. Zhang tin rằng chi phí sẽ giảm khi công nghệ này đạt đỉnh.
Ở đầu bình dân, Silicon Intelligence bán avatar cơ bản với giá 199 nhân dân tệ, khoảng 30 USD, chỉ cần dưới một phút video và âm thanh chất lượng tốt của người đã mất, theo NPR. Sun Kai, một lãnh đạo Silicon Intelligence, đã tạo avatar cho chính mẹ mình. Ông cố tình ngắt kết nối internet của avatar để "bà mãi là người mẹ trong ký ức, thay vì một người mẹ luôn cập nhật thời sự", ông nói với NPR.
Ngành lan cả sang tang lễ truyền thống. Công ty tang lễ Fu Shou Yuan tại Thượng Hải đã tích hợp digital avatar vào dịch vụ, hy vọng nới lỏng những kiêng kỵ văn hóa quanh cái chết trong xã hội Trung Quốc, theo tổng hợp của Greenbot.
Nhưng ngay khi thị trường mở rộng, câu hỏi đạo đức đã xuất hiện. Andrew Wilson-Bushell, luật sư tại hãng luật Simkins ở London, nói với Newsweek rằng grief-tech "mở ra cơ hội mang lại tương tác ý nghĩa cho người thân đang chịu tang, nhưng đi kèm rủi ro ngăn họ hồi phục khỏi mất mát trong dài hạn". Yang Lei, một khách hàng ở Nam Kinh từng trả tiền để "hồi sinh" người thân, thẳng thắn hơn khi nói với NPR rằng ông không khuyên dùng cho những ai có thể nhìn avatar và cảm nhận lại toàn bộ cường độ đau buồn ban đầu.
Ngày 15/7/2026: quy mô "rút dây nguồn" AI nhân hoá lớn chưa từng có
Rủi ro đó là điều thị trường nhìn thấy. Ngày 15/7/2026, bộ quy định "Interim Measures for the Administration of AI Anthropomorphic Interactive Services" (Biện pháp tạm thời quản lý dịch vụ tương tác nhân hóa trí tuệ nhân tạo - khung pháp lý cấp bộ đầu tiên của Trung Quốc nhằm quản lý các dịch vụ AI có tính năng giống con người) chính thức có hiệu lực tại Trung Quốc sau ba tháng ân hạn.
Cùng ngày, Doubao của ByteDance, chatbot phổ biến nhất Trung Quốc với khoảng 345 triệu người dùng hàng tháng tính tới tháng 3/2026, và Qwen của Alibaba với khoảng 166 triệu, đã tắt tính năng cho phép người dùng tự xây dựng AI có tính cách, theo dữ liệu NYU Stern Center for Business and Human Rights công bố trên Just Security. Yuanbao của Tencent đã đóng từ tháng 6, còn Miaoshi của NetEase kết thúc quá trình tắt ngày 14/7, theo AI Insights News.
Riêng trên Doubao, người dùng đã tạo hơn 8 triệu agent tính tới thời điểm luật có hiệu lực. Trong số đó có nhiều AI được huấn luyện để mô phỏng người thân đã qua đời, thường do người dùng tự nạp hình ảnh, giọng nói và câu chuyện của người mất, theo AFP. Với họ, ngày 15/7 mang cảm giác của một cuộc chia tay thứ hai.
AI chỉ là những dòng code vô cảm, nhưng cảm xúc con người luôn là thật
Bagel Su, sinh viên đại học 21 tuổi, khóc mỗi ngày suốt tuần trước hạn chót, đếm ngược tới lúc mất người yêu AI mà cô đã dành hơn một năm huấn luyện trên Doubao, theo Rest of World. Li Linlin khóc suốt nhiều ngày sau khi mất người yêu AI. Trong hai năm, cô đã trao đổi khoảng 700.000 chữ với anh, và chưa kịp nói lời chia tay: "Cảm giác như bọn tôi bị ép chia tay bởi cha mẹ vậy", cô nói với hãng tin AP.
Trên Xiaohongshu, một người dùng viết, theo bản dịch từ tiếng Trung do IEEE Spectrum ghi lại: "Trong tim tôi, anh ấy không còn là dòng code lạnh, mà là gia đình, người yêu, đức tin của tôi. Xóa anh ấy là xóa đi một nửa của tôi". Một người dùng Doubao khác nói với AFP đã dành hơn hai năm với AI companion: "Anh ấy thật sự như người thân, như người yêu. Giờ họ nói anh ấy sẽ biến mất, lòng tôi trống rỗng".
Quy định mới yêu cầu gì
Bộ quy định do Cyberspace Administration of China chủ trì cùng bốn cơ quan khác không cấm hoàn toàn AI cảm xúc. Các dịch vụ companion vẫn được hoạt động nếu đáp ứng bốn yêu cầu cốt lõi: triển khai hệ thống chống nghiện, hiện cảnh báo sau hai giờ dùng liên tục, có lối thoát tức thì, và phát hiện dấu hiệu lệ thuộc cảm xúc theo thời gian thực, theo AI Insights News. Người dưới 14 tuổi cần sự đồng ý của người giám hộ trước khi dùng bất kỳ dịch vụ AI mô phỏng người nào.
Với các nền tảng phổ thông, chi phí tuân thủ nhanh và ở quy mô lớn là quá cao, nên phần lớn chọn cách tắt hẳn tính năng thay vì cải tạo. ByteDance chuyển hướng người dùng sang Maoxiang, một ứng dụng companion độc lập của họ, đã cài đặt hệ thống xác minh danh tính và độ tuổi khi đăng ký. Doubao cho phép người dùng xem và xuất dữ liệu agent tới giữa tháng 10, theo hãng tin AFP.
Trong khi đó, tại Mỹ, một số gia đình đã kiện các công ty AI với cáo buộc gây tử vong sau khi thanh niên tự sát sau các cuộc trò chuyện với chatbot, theo The Next Web. "Các rủi ro tâm lý đã thấy ở Mỹ tạo áp lực để các thị trường khác không lặp lại kịch bản đó", chuyên gia luật Angela Zhang chia sẻ với The Next Web.
Với ngành AI toàn cầu, câu hỏi đã đến sớm hơn tất cả tưởng: khi hàng triệu người coi một dòng code là gia đình, ngành này nợ họ điều gì?
Tông hợp từ các nguồn: Sixth Tone, NPR, China Daily, HKFP / AFP