Gần 500.000 gia súc bị tiêu hủy: Hy Lạp đối mặt dịch bệnh có từ thời đồ đồng
ADN virus đậu cừu được tìm thấy trong các bản thảo cổ giúp lần theo lịch sử một mầm bệnh ít nhất 3.700 năm tuổi. Đến nay, dịch bệnh này vẫn khiến người chăn nuôi mất đàn gia súc, ảnh hưởng đến nguồn sữa và thực phẩm.
Những trang sách cổ được gìn giữ qua nhiều thế kỷ thường được nghiên cứu vì chữ viết, hình minh họa hay các sự kiện được ghi chép bên trong. Nhưng khi phân tích chất liệu làm sách, các nhà khoa học phát hiện một thông tin khác: dấu vết của virus đậu cừu, mầm bệnh có thể gây thiệt hại nặng nề cho đàn gia súc và những người sống nhờ chúng.
Bản chép các thư của Thánh Phaolô có niên đại từ thế kỷ VIII, được nhóm nghiên cứu phân tích để tìm dấu vết ADN virus cổ. Ảnh: Trinity College, Cambridge.
Nghiên cứu do University College Dublin, Ireland, dẫn đầu, công bố trên tạp chí Science Advances tháng 9/2026, đã phục dựng 21 bộ gene virus cổ từ bản thảo và di vật động vật. Những mẫu này giúp nhóm lần theo lịch sử của virus từ thời đồ đồng trên thảo nguyên Á - Âu đến các giai đoạn sau ở châu Âu.
Trước khi giấy được sử dụng phổ biến, nhiều bản thảo được viết trên da cừu, dê hoặc bê đã qua xử lý, thường gọi là giấy da. Chất liệu này đủ bền để lưu giữ văn bản hàng trăm năm, đồng thời có thể bảo tồn những dấu vết sinh học của con vật được dùng làm sách. Chính phần vật liệu tưởng như chỉ đóng vai trò nền cho chữ viết đã trở thành nguồn dữ liệu về dịch bệnh trong quá khứ.
Trong sách Phúc âm York, được tạo ra khoảng năm 990, nhóm phát hiện ba trang có ADN virus, bao gồm một văn bản pháp lý được bổ sung nhiều thế kỷ sau. Để lấy mẫu từ tài liệu quý hiếm, các nhà nghiên cứu dùng tẩy thu một lượng rất nhỏ vật liệu trên bề mặt. Dấu vết virus còn xuất hiện trong Corpus Glossary, từ điển Latin - Anh cổ khoảng năm 800. Tổng cộng, 32 lá bản thảo da cho thấy ít nhất dấu hiệu của mầm bệnh.
Sách Phúc âm York (bên phải) được các thư lại Anglo-Saxon chép tại Canterbury vào cuối thế kỷ X, trước khi được đưa đến Nhà thờ York Minster. Ảnh: iStock; Trinity College, Cambridge.
Bằng chứng lâu đời nhất lại đến từ răng cừu. Hai mẫu răng trên thảo nguyên Á - Âu chứa ADN virus có tuổi khoảng 3.700 và 3.200 năm. Nhờ đó, nhóm xác định đậu cừu đã tồn tại từ rất lâu trước những bản thảo thời trung cổ. Phát hiện này là dấu vết vật chất di truyền cổ, không phải bằng chứng virus còn sống trong sách.
Với người chăn nuôi, hậu quả của đậu cừu có thể bắt đầu từ một con vật mắc bệnh rồi lan ra cả đàn. Theo Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH), bệnh gây sốt, tổn thương trên da và ở các cơ quan bên trong, đặc biệt là phổi, có thể dẫn đến tử vong. Thiệt hại còn đến từ giảm sản lượng sữa, giảm chất lượng da và len cùng những tổn thất sản xuất khác. WOAH xác nhận nhóm virus này không lây nhiễm cho con người.
Sách Phúc âm York khoảng 1.000 năm tuổi, một trong những bản thảo được nghiên cứu để tìm dấu vết ADN virus đậu cừu. Ảnh: York Minster.
Dù không trực tiếp gây bệnh cho người, dịch vẫn tác động đến đời sống qua những thứ đàn gia súc cung cấp. Cừu cho thịt, sữa, len và là tài sản của hộ chăn nuôi. Mất đàn đồng nghĩa mất nguồn thu, trong khi việc gây dựng lại cần thêm thời gian và chi phí. Đây cũng là lý do nhóm nghiên cứu xem lịch sử mầm bệnh như một phần của lịch sử nông nghiệp và sinh kế, thay vì chỉ là câu chuyện tiến hóa của virus.
Tại Hy Lạp, những tổn thất ấy đã được ghi nhận bằng số liệu cụ thể. Theo báo kinh tế Οικονομικός Ταχυδρόμος (OT), dẫn thông tin Bộ Phát triển Nông thôn và Thực phẩm Hy Lạp, từ tháng 8/2024 đến ngày 24/5/2026, dịch đậu ở cừu và dê đã dẫn đến việc tiêu hủy 488.754 con. Số liệu được ghi nhận tại 2.681 cơ sở chăn nuôi, cho thấy quy mô thiệt hại vượt xa một vài trang trại riêng lẻ.
Tác động còn lan tới ngành chế biến thực phẩm. Phô mai feta, sản phẩm nổi tiếng của Hy Lạp, phụ thuộc vào nguồn sữa cừu và dê. Trong bài đăng tháng 8/2026, Business Insider ghi nhận dịch bệnh đang gây sức ép lên chuỗi cung ứng sữa phục vụ sản xuất feta. Người nuôi cũng phải chịu thêm chi phí thức ăn khi gia súc bị hạn chế chăn thả để phòng dịch.
Một người chăn cừu ở Ireland chăm sóc đàn cừu. Theo các nhà nghiên cứu, virus đậu cừu đã gây bệnh cho đàn cừu ở khu vực Á – Âu ít nhất 3.500 năm qua. Ảnh: iStock.
Việc kiểm soát bệnh vì vậy liên quan đến cả người nuôi, đơn vị vận chuyển, thương lái, cơ sở giết mổ và lực lượng thú y. Trong cập nhật tháng 5/2026, Bộ Phát triển Nông thôn và Thực phẩm Hy Lạp yêu cầu tiếp tục giám sát, kiểm soát vận chuyển và báo ngay các triệu chứng nghi ngờ. Nhà chức trách cảnh báo việc di chuyển gia súc trái phép hoặc không được kiểm soát có thể tạo ra ổ dịch mới, làm mất hiệu quả của những nỗ lực trước đó.
Nghiên cứu ADN cổ chưa đưa ra một biện pháp mới để chấm dứt dịch. Tuy nhiên, việc đối chiếu gene virus qua nhiều thời kỳ giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn cách mầm bệnh tiến hóa và thích nghi với vật chủ. Nhóm nhận thấy bộ gene đậu cừu tương đối ổn định trong vài nghìn năm qua, một kết quả có thể hỗ trợ nghiên cứu tiếp theo. Những trang sách từng lưu giữ lịch sử bằng chữ viết nay cung cấp thêm bằng chứng về một dịch bệnh mà người chăn nuôi vẫn phải đối mặt.
Nguồn: The Conversation; WOAH; OT; Business Insider