Cơn ác mộng Thung lũng Silicon: 165.000 nhân sự bị sa thải và "cái cớ" mang tên AI

Tờ The Guardian cho hay hàng trăm nghìn lao động công nghệ đang phải đối mặt với một thực tế khắc nghiệt: những công việc từng được trả lương cao giờ đây không còn đảm bảo. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ, triển vọng nghề nghiệp của họ không còn tươi sáng như một thập kỷ trước.

Trong bối cảnh các công ty công nghệ Mỹ đẩy mạnh đầu tư vào AI, họ cũng đồng thời cắt giảm một lượng lớn nhân sự. Microsoft đã sa thải 15.000 nhân viên trong năm ngoái. Amazon cắt giảm 30.000 người chỉ trong vòng 6 tháng.

Vào tháng 2, Công ty dịch vụ tài chính Block loại bỏ hơn 4.000 nhân sự, tương đương 40% lực lượng lao động. Meta cũng đã sa thải hơn 1.000 người trong nửa năm qua và có thể cắt tới 20% nhân sự trong thời gian tới, theo báo cáo Reuters. Gần đây nhất, Oracle tiếp tục cho nghỉ việc hàng nghìn nhân viên.

Không chỉ các “ông lớn”, những công ty quy mô nhỏ hơn như Pinterest hay Atlassian cũng tiến hành cắt giảm khoảng 10–15% lực lượng lao động. Tổng số lao động công nghệ mất việc trong một năm qua được ước tính vượt 165.000 người, theo dữ liệu từ Layoffs.fyi.

“Một thời điểm nào đó trong sự nghiệp, tôi chưa bao giờ bi quan về tương lai ngành công nghệ như lúc này,” một nhân viên lâu năm trong ngành chia sẻ, xin giấu tên vì lo ngại bị trả đũa. “Điều đó thật buồn, vì tôi yêu công nghệ.”

Nỗi lo này không chỉ dừng lại ở Thung lũng Silicon. Khi các công ty công nghệ – vốn được xem là những nhà đổi mới – cắt giảm nhân sự để tối ưu hiệu suất hoặc dồn nguồn lực cho AI, xu hướng này có thể lan rộng sang các ngành khác, tạo tiền lệ cho những đợt cắt giảm tương tự.

Dù AI giúp tăng tốc lập trình, phân tích dữ liệu và hỗ trợ nghiên cứu, nhiều chuyên gia cho rằng công nghệ này vẫn còn lâu mới có thể thay thế phần lớn lực lượng lao động, nếu điều đó thực sự xảy ra. Vậy điều gì đang diễn ra?

Trong các cuộc phỏng vấn gần đây, nhiều nhà nghiên cứu AI, chuyên gia kinh tế và người lao động đều đồng thuận rằng: thế giới đang sống trong một “cuộc thử nghiệm”. Trong vài năm tới, việc các công ty thử nghiệm AI có thể dẫn đến nhiều hệ quả lớn: cắt giảm việc làm trên diện rộng, những rủi ro khó lường do phụ thuộc quá mức vào AI, và một mô hình lao động hoàn toàn khác.

“Quan điểm cực đoan rằng AI đang thay thế con người là không đúng,” Ethan Mollick, giáo sư tại Wharton, Đại học Pennsylvania, nhận định. “Nhưng nói rằng AI sẽ không đe dọa việc làm cũng không đúng. Mọi thứ sẽ rất phức tạp.”

AI đang tái định hình công việc

Các công ty như OpenAI, Anthropic và Google cho rằng các công cụ AI tạo sinh như ChatGPT, Claude hay Gemini sẽ thay đổi cách con người làm việc: tự động hóa những nhiệm vụ tốn thời gian và giúp con người tập trung vào công việc phức tạp hơn. Xa hơn, AI “tác nhân” (agentic AI) – có thể tự hoàn thành nhiệm vụ mà không cần con người can thiệp – thậm chí có khả năng thay thế cả một số vai trò hoặc chức năng kinh doanh.

Trên thực tế, người lao động đang là nhóm đầu tiên chịu tác động của ‘cuộc thử nghiệm’ này, khi ngày càng được khuyến khích – thậm chí chịu áp lực – phải sử dụng AI nhiều hơn. Tuy nhiên, kết quả không phải lúc nào cũng như kỳ vọng của lãnh đạo.

Với nhiều kỹ sư, việc sử dụng AI đã trở thành yêu cầu cơ bản. Tuy nhiên, điều này cũng tạo ra những thách thức mới. AI có thể tạo mã nhanh hơn, nhưng lại khiến việc kiểm tra và đánh giá mã trở nên khó khăn hơn. Con người vẫn cần thiết để phát hiện lỗi và xử lý những xung đột trong hệ thống mà AI có thể bỏ sót.

“Giờ đây lượng mã tăng gấp ba lần vì AI tạo ra nhanh hơn, nhưng chúng tôi lại không theo kịp việc kiểm tra,” một kỹ sư cho biết.

Một nhà thiết kế UX từng làm việc tại Amazon Web Services chia sẻ rằng nhóm của anh đang thử nghiệm hai công cụ AI nội bộ, nhưng cả hai đều chưa hoàn thiện. “Cảm giác như mọi thứ chưa sẵn sàng, vậy mà vẫn phải làm việc với nó,” anh nói.

Nhiều nhân viên Amazon cũng cảm thấy áp lực phải sử dụng AI, ngay cả khi công cụ này làm chậm công việc. Dù công ty khẳng định việc sử dụng AI không bắt buộc, người lao động vẫn lo ngại nếu không thích nghi, họ có thể là những người tiếp theo bị sa thải.

Khi ngày càng nhiều công ty công nghệ đặt AI vào trung tâm hoạt động và thúc đẩy nhân viên phải thích nghi, áp lực này đôi khi đi kèm với việc giám sát và kiểm soát.

Một cựu nhân viên Microsoft cho biết, trong quá trình sử dụng AI, anh và các đồng nghiệp có cảm giác “luôn bị theo dõi” và chịu áp lực phải “chấp nhận công nghệ dù có muốn hay không”. Người này xin giấu tên vì lo ngại bị trả đũa. Theo anh, việc lên tiếng về AI vẫn có thể được chấp nhận nếu nhằm bảo vệ công ty khỏi rủi ro, nhưng những lo ngại mang tính xã hội rộng hơn lại không được hoan nghênh.

“Tôi không thể nêu ra các vấn đề về môi trường hay việc làm. Không ai muốn bị xem là người chống lại AI,” người này nói.

Phía Microsoft cho biết công ty có cơ chế giám sát AI ở cấp hệ thống nhằm đảm bảo an ninh và kiểm soát rủi ro, nhưng không sử dụng dữ liệu sử dụng của từng cá nhân làm thước đo hiệu suất. Doanh nghiệp này cũng khẳng định cung cấp nhiều kênh để nhân viên có thể ẩn danh phản ánh về cách AI được triển khai.

Sức mạnh của AI

Một số doanh nghiệp đã bắt đầu ghi nhận những lợi ích rõ rệt từ AI. Chẳng hạn, Google cho biết AI đóng góp tới 50% lượng mã trong báo cáo tài chính gần nhất. Trong khi đó, lãnh đạo kỹ thuật của Block tiết lộ khoảng 90% mã nguồn của công ty hiện được tạo ra “một phần hoặc hoàn toàn với sự hỗ trợ của AI”.

Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, AI vẫn chưa đạt đến mức năng lực như nhiều kỳ vọng. Stephan Rabanser, nhà nghiên cứu tại Đại học Princeton, nhận định rằng dù các công cụ tạo sinh đã cải thiện đáng kể, chúng vẫn gặp khó trong việc đưa ra cùng một câu trả lời chính xác cho cùng một yêu cầu. Vấn đề càng trở nên phức tạp khi có sự khác biệt về người dùng hoặc điều kiện sử dụng.

“Đây là rào cản đối với quá trình chuyển đổi việc làm. Độ tin cậy sẽ là yếu tố hạn chế then chốt,” ông nói.

Theo Rabanser, nhiều doanh nghiệp có thể sẽ phải đối mặt với các dự án AI thất bại hoặc cho ra kết quả không như kỳ vọng.

Một thách thức lớn khác nằm ở dữ liệu. Stuart Russell, giáo sư tại Đại học California, Berkeley, cho biết AI cần lượng dữ liệu khổng lồ để đạt mức “đủ tốt”, trong khi nguồn dữ liệu chất lượng cao ngày càng khan hiếm. Trong nhiều trường hợp, ngay cả khi thiếu dữ liệu cần thiết, chatbot vẫn đưa ra câu trả lời một cách đầy tự tin nhưng sai lệch, có thể dẫn đến các giao dịch lỗi hoặc thậm chí làm hỏng hệ thống dữ liệu.

Bên cạnh đó, AI cũng gặp khó trong việc học liên tục và ghi nhớ những gì đã xử lý trước đó, theo Ethan Mollick từ Wharton. Dù vậy, một số công ty đã bắt đầu triển khai các ứng dụng nâng cao, thậm chí để AI viết toàn bộ mã và đưa sản phẩm ra thị trường mà không qua kiểm duyệt của con người. Ông gọi đây là những “nhà máy trong bóng tối” – nơi hệ thống vận hành gần như không có sự giám sát.

Việc đặt cược vào AI theo cách này tiềm ẩn nhiều rủi ro, từ thiệt hại tài chính, tổn hại danh tiếng cho đến trải nghiệm tiêu cực của khách hàng.

Trong một số trường hợp, việc phụ thuộc quá mức vào AI còn có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng vượt ra ngoài phạm vi doanh nghiệp. “Chúng ta không thể ‘làm nhanh và phá vỡ mọi thứ’ trong các lĩnh vực rủi ro cao như y tế hay tư pháp,” Rabanser cảnh báo. “Đây là những lĩnh vực mà hệ quả có thể liên quan trực tiếp đến tính mạng con người.”

Sự thật phía sau các đợt cắt giảm

Trong bối cảnh ngày càng nhiều doanh nghiệp khẳng định AI sẽ giúp họ “làm nhiều hơn với ít nhân lực hơn”, vẫn chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy chính AI là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến các đợt sa thải. Theo các nhà nghiên cứu và chuyên gia, không ít công ty có thể đang “tô vẽ AI” để hợp lý hóa việc cắt giảm nhân sự trong bối cảnh thị trường lao động chững lại, nhu cầu tiêu dùng suy yếu hoặc chi phí gia tăng.

Ngay trong tuần này, nhà đầu tư mạo hiểm nổi tiếng Marc Andreessen – một người ủng hộ mạnh mẽ AI, từng tuyên bố “AI sẽ cứu thế giới” – nhận định trên một podcast rằng các tập đoàn công nghệ lớn thực chất đang cắt giảm nhân sự vì dư thừa lao động, và giờ đây họ có một “cái cớ hoàn hảo”: AI.

Ryan Nunn, giám đốc nghiên cứu tại Yale University, cho rằng rất dễ nhầm lẫn giữa tác động của AI tạo sinh với sự suy yếu của thị trường lao động. “Chúng tôi chưa thấy có sự thay đổi khác biệt nào rõ ràng đối với nhóm lao động chịu tác động trực tiếp từ AI,” ông nói.

Thomas Malone, giáo sư tại MIT, cũng nhận định rằng với những doanh nghiệp đang gặp khó khăn tài chính, việc đổ lỗi cho AI khiến câu chuyện trở nên “dễ kể” hơn. Ông nhấn mạnh, lịch sử từng nhiều lần chứng kiến việc phóng đại tác động cũng như tốc độ phổ biến của các công nghệ mới, từ thời kỳ bong bóng dotcom đến xe tự lái.

“Tôi cho rằng nhiều người đang đánh giá quá cao tốc độ thay đổi của việc làm do AI mang lại,” Malone nói.

Khi Pinterest thông báo cắt giảm gần 15% nhân sự vào tháng 1, công ty cho biết nguyên nhân là tái phân bổ nguồn lực sang các nhóm tập trung vào AI và ưu tiên các sản phẩm ứng dụng AI. Tuy nhiên, một nhân viên (xin giấu tên) cho rằng việc sa thải chủ yếu nhằm tái cấu trúc hoạt động kinh doanh hơn là do AI.

“Dù AI được nêu là một lý do, tôi không nghĩ đó là nguyên nhân thực sự,” người này nói, cho rằng các đợt cắt giảm nhằm tối ưu vận hành. “Công ty đã rà soát toàn bộ hoạt động, và kết quả là một Pinterest tinh gọn, hiệu quả hơn.”

Phía Pinterest sau đó bác bỏ nhận định này.

Với giới đầu tư Phố Wall, tiềm năng tiết kiệm chi phí và lợi thế cạnh tranh từ AI là yếu tố hấp dẫn. Theo nhà phân tích Joseph Feldman, việc giảm nhân sự có thể đồng nghĩa với năng suất trên mỗi nhân viên tăng lên, từ đó cải thiện lợi nhuận.

Sau khi CEO Jack Dorsey của Block liên hệ trực tiếp các đợt sa thải với mức tăng năng suất nhờ AI, cổ phiếu công ty đã tăng 20%.

Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, việc cắt giảm nhân sự không phải lúc nào cũng đủ để làm hài lòng thị trường, vốn còn quan tâm đến tính bền vững. Chỉ hai tuần sau đợt tăng giá ban đầu, cổ phiếu Block đã giảm 6%, cho thấy nhà đầu tư bắt đầu lo ngại về rủi ro trong quá trình triển khai.

“Một câu hỏi lớn là liệu họ có cắt giảm quá tay, đến mức ảnh hưởng luôn cả bộ phận cốt lõi hay không,” nhà phân tích Matthew Coad nhận định.

Tương tự, cổ phiếu Oracle tăng 7,5% ngay sau khi công bố sa thải, nhưng nhanh chóng quay về mức trước đó chỉ vài ngày sau. Amazon cũng ghi nhận mức tăng giá sau đợt cắt giảm hồi tháng 1, nhưng sau đó lại sụt giảm khi thị trường đặt dấu hỏi về kế hoạch chi tiêu cho AI.

Ngay cả giới đầu tư cũng đang cố gắng lý giải “cơn sốt AI”. Với những ai tìm kiếm câu trả lời rõ ràng về việc công nghệ này sẽ thay đổi công việc và nền kinh tế ra sao, câu trả lời hiện vẫn chưa có. AI đã bắt đầu tác động đến một số ngành nghề, nhưng ảnh hưởng sâu rộng sẽ cần nhiều năm nữa để thể hiện rõ.

“Chúng ta sẽ thấy những thay đổi trong vài năm tới nhờ AI,” Ethan Mollick nhận định. “Nó đã bắt đầu thay đổi lĩnh vực lập trình. AI chắc chắn sẽ biến đổi công việc, nhưng hệ quả cụ thể đối với thị trường lao động thì vẫn chưa thể xác định.”

*Nguồn: The Guardian

Trang Thiên