Việt Nam có trường đại học đầu tiên từ gần 1.000 năm trước, nay vẫn còn giữa lòng Hà Nội

Năm 2026 đánh dấu 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), nơi được xem là trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam dưới thời quân chủ. Từ nơi ban đầu dành cho con em hoàng tộc, ngôi trường dần trở thành trung tâm đào tạo nhân tài của nhiều triều đại, gắn với lịch sử khoa cử và truyền thống hiếu học của dân tộc. Sau gần một thiên niên kỷ, những dấu tích của nền giáo dục xưa vẫn được lưu giữ tại quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám giữa lòng Hà Nội.

Trung tâm đào tạo nhân tài của Đại Việt

Lịch sử Quốc Tử Giám gắn liền với quá trình xây dựng và phát triển kinh thành Thăng Long dưới triều Lý. Năm 1010, sau khi dời đô từ Hoa Lư về Đại La và đổi tên thành Thăng Long, vua Lý Thái Tổ từng bước xây dựng nơi đây trở thành trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của Đại Việt. Cùng với việc củng cố bộ máy nhà nước, nhu cầu đào tạo nhân lực phục vụ triều đình cũng được chú trọng.

Năm 1070, dưới triều vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu được xây dựng tại kinh đô Thăng Long. Công trình ban đầu là nơi thờ Khổng Tử, các bậc tiên hiền và tiên nho, đồng thời thể hiện sự coi trọng Nho học của triều đình.

Sáu năm sau, năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho thành lập Quốc Tử Giám ở phía sau Văn Miếu. Đây là cơ sở giáo dục cao cấp của nhà nước, ban đầu dành cho con em hoàng tộc và tầng lớp quý tộc, quan lại. Sự ra đời của Quốc Tử Giám đánh dấu bước phát triển mới của giáo dục Đại Việt, khi việc học tập và đào tạo nhân tài dần được tổ chức thành một thiết chế riêng, gắn với hoạt động của triều đình.

Trong giai đoạn đầu, đối tượng theo học tại Quốc Tử Giám chủ yếu là con em trong hoàng gia và các gia đình quyền quý. Nội dung giáo dục chịu ảnh hưởng lớn từ Nho học, chú trọng kinh điển, lễ nghĩa, đạo lý và việc rèn luyện kiến thức để phục vụ triều đình. Dù chưa có mô hình tuyển sinh rộng mở như ngày nay, sự xuất hiện của Quốc Tử Giám đã đặt nền móng cho một trung tâm đào tạo nhân lực có tổ chức tại kinh đô.

Sau triều Lý, Quốc Tử Giám tiếp tục được duy trì và phát triển dưới các triều đại tiếp theo. Đặc biệt, dưới thời Trần, giáo dục và khoa cử ngày càng được chú trọng, góp phần mở rộng cơ hội học tập cho những người có năng lực. Năm 1253, vua Trần Thái Tông đổi Quốc Tử Giám thành Quốc Học Viện, đồng thời mở rộng đối tượng học tập, không chỉ giới hạn trong con em hoàng tộc và quan lại mà còn tiếp nhận con em thường dân có tư chất, học vấn.

Một nhân vật tiêu biểu gắn với lịch sử giáo dục thời Trần là Chu Văn An. Ông là nhà giáo mẫu mực, từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám và trực tiếp tham gia đào tạo nhân tài cho đất nước. Tên tuổi của ông gắn với hình ảnh người thầy thanh liêm, chính trực, có ảnh hưởng lớn trong lịch sử giáo dục Việt Nam.

Bước sang thời Lê sơ, hệ thống giáo dục và khoa cử tiếp tục được củng cố. Dưới triều vua Lê Thánh Tông, việc tổ chức thi cử ngày càng quy củ, các kỳ thi được duy trì nhằm tuyển chọn người có học vấn và năng lực ra làm quan. Quốc Tử Giám trở thành trung tâm giáo dục quan trọng, gắn với việc đào tạo và bồi dưỡng những người có thể đảm nhiệm công việc trong triều đình.

Một dấu mốc đáng chú ý là năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu để ghi danh những người đỗ đại khoa trong các kỳ thi. Từ đó, việc dựng bia được tiếp tục qua nhiều triều đại, trở thành nét đặc trưng của truyền thống khoa bảng Việt Nam. Những tấm bia không chỉ ghi lại tên tuổi, quê quán và khoa thi của các vị Tiến sĩ mà còn thể hiện quan niệm của các triều đại về vai trò của giáo dục và nhân tài đối với đất nước.

Trong số những tư tưởng được lưu lại trên bia Tiến sĩ, câu nói của Thân Nhân Trung trong bài ký năm 1484 thường được nhắc đến như một quan niệm tiêu biểu về giáo dục và trọng dụng người tài: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Tư tưởng này nhấn mạnh vai trò của người có tài, có đức đối với sự hưng thịnh của đất nước, đồng thời phản ánh tinh thần coi trọng việc học trong xã hội xưa.

Qua các triều Lê, Mạc và những giai đoạn lịch sử tiếp theo, Quốc Tử Giám trải qua nhiều lần thay đổi về tên gọi, quy mô và tổ chức. Đến thời Nguyễn, khi kinh đô được chuyển vào Huế, trung tâm giáo dục của triều đình cũng thay đổi theo. Dù vậy, Văn Miếu - Quốc Tử Giám ở Thăng Long vẫn được gìn giữ như một di tích quan trọng, gắn với truyền thống học hành và khoa cử của vùng đất kinh kỳ.

950 năm lưu giữ dấu tích nền giáo dục và truyền thống khoa bảng Việt Nam

Trải qua gần một thiên niên kỷ với nhiều biến động lịch sử, quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám ngày nay vẫn lưu giữ nhiều công trình kiến trúc và tư liệu quý. Không gian di tích được tổ chức thành nhiều khu vực nối tiếp nhau, từ Văn Miếu Môn, Đại Trung Môn, Khuê Văn Các đến giếng Thiên Quang, khu bia Tiến sĩ và nhà Thái Học. Mỗi công trình đều gắn với những dấu mốc và giá trị riêng trong lịch sử giáo dục Việt Nam.

Trong đó, Khuê Văn Các là một trong những công trình dễ nhận diện nhất. Được xây dựng năm 1805 dưới triều vua Gia Long, công trình có kiến trúc hai tầng, với tầng trên là lầu vuông tám mái. Hình ảnh Khuê Văn Các về sau trở thành biểu tượng gắn liền với Hà Nội, thể hiện truyền thống văn hiến và tinh thần hiếu học của Thủ đô.

Một trong những giá trị nổi bật nhất của di tích là hệ thống 82 bia Tiến sĩ, ghi danh các vị đỗ đại khoa trong những kỳ thi từ năm 1442 đến năm 1779. Các tấm bia được đặt trên lưng rùa đá, khắc tên người đỗ, quê quán, khoa thi và những bài ký về ý nghĩa của việc đào tạo, tuyển chọn nhân tài. Đây không chỉ là tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử giáo dục, khoa cử mà còn phản ánh đời sống chính trị, văn hóa và xã hội Việt Nam qua nhiều thế kỷ.

Năm 2010, 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám được UNESCO ghi danh vào Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đến năm 2011, hệ thống bia tiếp tục được ghi danh ở cấp độ quốc tế. Việc được công nhận cho thấy giá trị tư liệu và ý nghĩa lịch sử của di sản này không chỉ giới hạn trong phạm vi Việt Nam.

Bên cạnh hệ thống bia Tiến sĩ, khu di tích còn có nhà Thái Học - công trình được xây dựng lại vào năm 2000 trên nền Quốc Tử Giám xưa. Không gian này hiện lưu giữ và giới thiệu nhiều tư liệu về lịch sử giáo dục, các danh nhân văn hóa, nhà giáo tiêu biểu, đồng thời được sử dụng cho những hoạt động văn hóa, giáo dục và tôn vinh truyền thống hiếu học.

Ngày nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ là điểm đến tham quan của du khách trong và ngoài nước mà còn là địa điểm tổ chức nhiều hoạt động giáo dục, văn hóa. Mỗi dịp đầu năm hoặc trước các kỳ thi quan trọng, nhiều học sinh, sinh viên và sĩ tử tìm đến đây để tham quan, xin chữ, cầu may và gửi gắm mong muốn đạt kết quả tốt trong học tập. Những hoạt động này góp phần duy trì mối liên hệ giữa di sản với đời sống đương đại, dù hình thức và ý nghĩa của việc học đã có nhiều thay đổi so với thời kỳ trước.

Năm 2026 là dấu mốc 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, được kỷ niệm bằng chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật, giáo dục và nghiên cứu tại Hà Nội. Các chương trình hướng tới giới thiệu lịch sử di tích, tôn vinh truyền thống đạo học, đồng thời kết nối những giá trị giáo dục trong quá khứ với đời sống hiện đại. Trong đó có các hoạt động triển lãm, tọa đàm, cuộc thi và chương trình nghệ thuật dành cho nhiều nhóm công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Tổng hợp

Theo Nhật Linh