Vì sao phụ nữ thức giấc giữa đêm có nguy cơ mắc Alzheimer cao hơn? Khoa học vừa tìm ra câu trả lời.

Theo trang tin Longevity. Technology, một nghiên cứu mới đã hé lộ mối liên hệ giữa chất lượng giấc ngủ, nguy cơ di truyền và những thay đổi thần kinh âm thầm trong não bộ.

Với nhiều phụ nữ lớn tuổi, việc tỉnh giấc giữa đêm đã trở thành một trải nghiệm quen thuộc. Họ thức dậy vào khoảng 3 giờ sáng, trằn trọc hàng giờ trong bóng tối, chập chờn ngủ lại khi bình minh gần đến rồi tiếp tục ngày mới với cảm giác mệt mỏi kéo dài.

Hiện tượng này thường được lý giải bằng nhiều nguyên nhân quen thuộc như mãn kinh, căng thẳng hoặc đơn giản là hệ quả tất yếu của quá trình lão hóa.

Tuy nhiên, ngày càng có nhiều bằng chứng khoa học cho thấy câu chuyện có thể phức tạp hơn nhiều.

Một nghiên cứu mới công bố trên Tạp chí phòng ngừa bệnh Alzheimer cùng các chứng sa sút trí tuệ The Journal of Prevention of Alzheimer’s Disease (JPAD) cho thấy ở một số phụ nữ lớn tuổi, những phàn nàn về giấc ngủ có thể liên quan đến các thay đổi rất sớm trong não bộ gắn với bệnh Alzheimer (AD), xuất hiện từ nhiều năm trước khi bệnh được chẩn đoán chính thức.

Phát hiện này góp phần củng cố một xu hướng nghiên cứu đang nổi lên trong lĩnh vực khoa học thần kinh, đó là giấc ngủ không chỉ phản ánh tình trạng sức khỏe hiện tại mà còn có thể đóng vai trò như một chỉ dấu sớm của quá trình thoái hóa thần kinh.

Trong nhiều thập kỷ, giấc ngủ chủ yếu được xem là khoảng thời gian cơ thể nghỉ ngơi và phục hồi năng lượng. Thế nhưng, cách nhìn nhận đó đang thay đổi nhanh chóng.

Các nhà khoa học ngày càng xem giấc ngủ là một quá trình bảo dưỡng thần kinh chủ động. Trong thời gian ngủ sâu, não bộ dường như thực hiện một loạt hoạt động “dọn dẹp” quan trọng nhằm loại bỏ các chất thải chuyển hóa tích tụ trong suốt thời gian thức.

Nhiều nhà nghiên cứu mô tả cơ chế này như một “đội ngũ làm sạch” hoạt động về đêm. Nhờ quá trình tái thiết lập diễn ra đều đặn mỗi ngày, não bộ duy trì được khả năng vận hành ổn định trong thời gian dài.

Ngược lại, khi giấc ngủ bị gián đoạn hoặc suy giảm chất lượng kéo dài, hiệu quả của quá trình làm sạch này có thể giảm xuống. Đó cũng là lý do các nhà khoa học ngày càng quan tâm đến mối liên hệ giữa rối loạn giấc ngủ và các bệnh thoái hóa thần kinh, đặc biệt là Alzheimer.

Dấu vết của protein tau xuất hiện cùng những phàn nàn về giấc ngủ

Trong nghiên cứu mới, các nhà khoa học phát hiện rằng những phụ nữ trên 65 tuổi có nguy cơ di truyền mắc Alzheimer cao hơn và đồng thời báo cáo chất lượng giấc ngủ kém hơn cũng xuất hiện mức tích tụ tau cao hơn trong não.

Tau là một loại protein có liên quan mật thiết đến tiến triển của bệnh Alzheimer. Trong điều kiện bình thường, protein này giúp ổn định cấu trúc bên trong tế bào thần kinh.

Tuy nhiên, khi trở nên bất thường, các protein tau có thể kết tụ và tạo thành những đám rối bên trong tế bào não, làm gián đoạn hoạt động liên lạc giữa các nơron.

Có thể hình dung quá trình này giống như tình trạng ùn tắc giao thông diễn ra chậm rãi nhưng liên tục trong nhiều năm. Theo thời gian, sự tích tụ ngày càng lớn của tau sẽ ảnh hưởng đến khả năng xử lý thông tin và chức năng nhận thức.

Điểm đáng chú ý trong nghiên cứu lần này không chỉ nằm ở việc phát hiện sự hiện diện của tau mà còn ở vị trí xuất hiện của nó. Sự tích tụ được ghi nhận tại những vùng não vốn được xem là đặc biệt dễ tổn thương trong giai đoạn sớm của bệnh Alzheimer.

Nghiên cứu khảo sát 69 phụ nữ từ 65 tuổi trở lên tham gia dự án Women Inflammation Tau Study (Nghiên cứu Tau Viêm nhiễm ở Phụ nữ).

Những phụ nữ tham gia nghiên cứu đã trải qua nhiều hình thức đánh giá khác nhau, bao gồm: Khảo sát và đánh giá chất lượng giấc ngủ, các bài kiểm tra chức năng trí nhớ và chụp cắt lớp phát xạ positron (PET) não bộ.

Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu cũng đánh giá nguy cơ di truyền Alzheimer thông qua một công cụ gọi là thang điểm rủi ro đa gen (polygenic hazard score).

Khác với cách tiếp cận chỉ dựa trên một dấu chỉ di truyền đơn lẻ, phương pháp này xem xét đồng thời nhiều gene liên quan đến nguy cơ mắc Alzheimer, từ đó cung cấp bức tranh toàn diện hơn về nền tảng di truyền của từng cá nhân.

Kết quả cho thấy một xu hướng đáng chú ý, đó là những phụ nữ có nguy cơ di truyền cao hơn và đồng thời ghi nhận giấc ngủ kém hơn thường đạt kết quả thấp hơn trong các nhiệm vụ đánh giá trí nhớ thị giác.

Song song với đó, hình ảnh PET cũng cho thấy lượng tau tích tụ nhiều hơn tại các vùng não dễ bị tổn thương.

Đặc biệt, tác động đối với trí nhớ thị giác được ghi nhận mạnh hơn so với trí nhớ ngôn ngữ.

Một trong những phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là sự khác biệt giữa trí nhớ thị giác và trí nhớ ngôn ngữ.

Trí nhớ thị giác liên quan đến khả năng ghi nhớ vị trí, hình ảnh, đồ vật hoặc các mối quan hệ không gian.

Trong khi đó, trí nhớ ngôn ngữ phản ánh khả năng ghi nhớ từ ngữ, câu chuyện hoặc thông tin được diễn đạt bằng lời nói.

Theo các nhà nghiên cứu, ở phụ nữ, trí nhớ ngôn ngữ thường được bảo tồn lâu hơn trong quá trình lão hóa và thậm chí trong những giai đoạn đầu của Alzheimer. Điều này khiến các dấu hiệu suy giảm nhận thức sớm đôi khi khó bị phát hiện.

Trong đời sống hằng ngày, một người vẫn có thể giao tiếp lưu loát, tham gia các cuộc trò chuyện bình thường và duy trì sự nhanh nhạy về mặt ngôn ngữ, trong khi những thay đổi tinh vi hơn về nhận thức đã bắt đầu xuất hiện.

Ngược lại, các bài kiểm tra trí nhớ thị giác có thể giúp phát hiện những “vết nứt” đầu tiên trong chức năng não bộ sớm hơn.

Chính vì vậy, mối liên hệ giữa giấc ngủ kém, sự tích tụ tau và suy giảm trí nhớ thị giác được xem là một tín hiệu khoa học đáng quan tâm.

Phụ nữ đang bị bỏ sót trong quá trình nhận diện sớm Alzheimer?

Có thể nói rằng, bệnh Alzheimer không ảnh hưởng đồng đều giữa nam và nữ.

Theo dữ liệu được đề cập trong nghiên cứu, phụ nữ chiếm gần hai phần ba tổng số ca mắc Alzheimer.

Tuy nhiên, nghịch lý là những dấu hiệu suy giảm nhận thức giai đoạn đầu ở phụ nữ đôi khi lại dễ bị bỏ qua hơn.

Một phần nguyên nhân đến từ khả năng duy trì trí nhớ ngôn ngữ tương đối tốt trong thời gian dài. Điều này có thể khiến cả người bệnh lẫn những người xung quanh không nhận ra các thay đổi nhận thức đang diễn ra âm thầm.

Bên cạnh đó, phụ nữ cũng thường xuyên phản ánh về tình trạng mất ngủ hoặc ngủ không ngon giấc hơn, nhưng lại ít có khả năng được điều trị các vấn đề liên quan đến giấc ngủ.

Trong nhiều trường hợp, những năm tháng mất ngủ kéo dài được xem như hệ quả bình thường của mãn kinh, thay đổi nội tiết tố hoặc gánh nặng chăm sóc gia đình.

Những lời than phiền về giấc ngủ vì thế dễ bị xem là “tiếng ồn nền” của tuổi tác thay vì một tín hiệu cần được đánh giá nghiêm túc.

Chính vì vậy, nghiên cứu mới đang đặt lại câu hỏi đối với cách tiếp cận này.

Một trong những thông điệp quan trọng nhất của nghiên cứu là sự khác biệt giữa yếu tố nguy cơ cố định và yếu tố nguy cơ có thể tác động.

Di truyền là điều con người không thể thay đổi. Tuy nhiên, giấc ngủ lại thuộc nhóm yếu tố có khả năng can thiệp, ít nhất ở một mức độ nhất định.

Dĩ nhiên, các tác giả nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng kết quả hiện tại không đồng nghĩa với việc cải thiện giấc ngủ sẽ ngăn chặn hoàn toàn bệnh Alzheimer.

Nghiên cứu có quy mô tương đối nhỏ với 69 người tham gia. Do đó, cần có thêm nhiều nghiên cứu với quy mô lớn hơn và đa dạng dân số hơn để xác nhận các kết quả này.

Cùng với đó, các dữ liệu hiện tại chỉ cho thấy sự liên quan giữa chất lượng giấc ngủ, nguy cơ di truyền, sự tích tụ tau và hiệu suất nhận thức.

Dẫu vậy, những phát hiện này tiếp tục củng cố quan điểm ngày càng được chấp nhận rộng rãi trong y học dự phòng, đó là các thói quen hằng ngày có thể đóng vai trò quan trọng hơn nhiều so với những gì chúng ta từng nghĩ.

Những lời thì thầm của não bộ trước khi căn bệnh xuất hiện

Trong các nghiên cứu về tuổi thọ khỏe mạnh, kéo dài số năm sống chỉ là một phần của bài toán. Một mục tiêu quan trọng không kém là bảo tồn sức khỏe nhận thức bao gồm trí nhớ, khả năng tự chủ, sự minh mẫn và cảm nhận về bản sắc cá nhân.

Khác với nhiều quá trình thoái hóa thần kinh diễn ra âm thầm và khó nhận biết, giấc ngủ là thứ con người có thể cảm nhận trực tiếp mỗi ngày.

Chúng ta nhận thấy khi mình ngủ không ngon, thức giấc nhiều lần hoặc cảm thấy kiệt sức sau một đêm nghỉ ngơi.

Trong nhiều năm, một phụ nữ lớn tuổi thường xuyên thức giấc giữa đêm có thể chỉ được khuyên uống trà thảo mộc, giảm thời gian sử dụng màn hình hoặc đơn giản là chấp nhận đó như một phần tất yếu của tuổi già.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học ngày càng tích lũy đang cho thấy những đêm mất ngủ ấy có thể mang nhiều ý nghĩa hơn.

Không phải mọi người có giấc ngủ kém chất lượng đều sẽ mắc Alzheimer.

Nhưng nếu những phát hiện mới tiếp tục được xác nhận trong các nghiên cứu tương lai, các vấn đề về giấc ngủ có thể trở thành một trong những tín hiệu cảnh báo sớm giúp nhận diện nguy cơ thoái hóa thần kinh từ rất lâu trước khi các triệu chứng rõ ràng xuất hiện.

Nói cách khác, bộ não có thể bắt đầu gửi đi những lời thì thầm trước khi nó thực sự cất lên tiếng kêu cứu.

Và đôi khi, những lời thì thầm đó xuất hiện vào lúc 3 giờ sáng, trong khoảnh khắc một người nằm thức giữa bóng tối và tự hỏi vì sao giấc ngủ không còn đến dễ dàng như trước.

* Nguồn: Longevity. Technology

Mai Mai