Vì sao ngày càng nhiều người không tiết kiệm được tiền?

Một nghịch lý khá phổ biến là thu nhập tăng nhưng khoản tiền có thể để dành lại không tăng tương ứng. Lý do nằm ở việc khi thu nhập thay đổi, cách chúng ta tiêu tiền cũng thay đổi theo. Những khoản chi lớn hơn, những tiện nghi mới và hàng loạt khoản thanh toán nhỏ có thể dần trở thành "mức sống bình thường". Đến lúc đó, tiết kiệm không còn đơn giản là tiêu ít đi một chút.

Thu nhập tăng không có nghĩa tiền dư sẽ tự động tăng

Giả sử một người đang kiếm 15 triệu đồng mỗi tháng và dành được 2 triệu để tiết kiệm. Sau vài năm, thu nhập tăng lên 25 triệu đồng. Về lý thuyết, người này có thêm 10 triệu đồng mỗi tháng để dành. Nhưng nếu cùng lúc chuyển sang một căn nhà đắt hơn, ăn ngoài thường xuyên hơn, đi taxi nhiều hơn, mua những sản phẩm chất lượng cao hơn và có thêm nhiều khoản subscription, phần tiền dư có thể không tăng nhiều như kỳ vọng.

Đây là hiện tượng thường được gọi là lifestyle inflation - mức sống tăng theo thu nhập. Khi kiếm được nhiều tiền hơn, con người thường không chỉ tiết kiệm phần tăng thêm mà còn nâng cấp một phần cách sống. Điều đáng chú ý là những thay đổi này thường không xảy ra trong một lần. Một khoản chi mới xuất hiện, rồi dần trở thành bình thường; vài năm sau, mức chi tiêu cũ đã trở nên khó quay lại.

Vì vậy, một người có thể kiếm được nhiều hơn trước rất nhiều nhưng vẫn có cảm giác "tháng nào cũng hết tiền".

Những khoản chi nhỏ không còn nhỏ khi chúng xuất hiện hàng tháng

Một ly cà phê 60.000 đồng không phải khoản chi lớn. Một lần gọi đồ ăn 100.000 đồng cũng vậy. Một gói ứng dụng vài chục nghìn đồng mỗi tháng càng khó khiến chúng ta bận tâm.

Vấn đề nằm ở chỗ những khoản này thường có tính lặp lại.

Một dịch vụ 100.000 đồng/tháng là 1,2 triệu đồng/năm. Năm khoản tương tự đã thành 6 triệu đồng. Nếu cộng thêm phí giao hàng, tiền gửi xe, các lần nâng size, đồ ăn vặt, phí dịch vụ và những khoản mua "tiện tay", tổng số tiền có thể lớn hơn rất nhiều so với cảm giác ban đầu.

Đây cũng là lý do chỉ nhìn vào những khoản mua sắm lớn chưa chắc giúp một người hiểu vì sao mình không tiết kiệm được. Đôi khi vấn đề nằm ở những khoản tiền đủ nhỏ để chúng ta không thấy tiếc khi trả, nhưng đủ thường xuyên để tạo ra một khoản chi lớn mỗi năm.

"Tự thưởng cho bản thân" cũng có thể trở thành một khoản chi cố định

Một trong những thay đổi khó nhận ra nhất là việc những khoản từng được xem là phần thưởng dần trở thành tiêu chuẩn sống.

Ngày trước, một bữa ăn nhà hàng có thể là dịp đặc biệt. Sau đó, nó trở thành lựa chọn cuối tuần. Một lần đi taxi vì trời mưa có thể là ngoại lệ, nhưng rồi việc gọi xe trở thành thói quen. Một chiếc điện thoại mới từng là khoản chi lớn, sau vài năm lại trở thành một khoản nâng cấp định kỳ.

Không phải khoản chi nào cũng sai. Vấn đề là khi nhiều khoản "thưởng cho bản thân" cùng lúc trở thành chi phí thường xuyên, khoảng tiền từng có thể tiết kiệm cũng dần biến mất.

Đây là lý do tiết kiệm không đơn thuần là câu chuyện về kỷ luật. Nó còn liên quan đến việc xác định đâu là nhu cầu, đâu là tiện nghi và đâu là những khoản chúng ta đã quen đến mức không còn nhận ra mình đang trả tiền cho chúng.

Thu nhập càng cao, tiêu chuẩn "bình thường" đôi khi cũng tăng theo

Một người có thể từng thấy 10 triệu đồng/tháng là đủ. Khi thu nhập tăng lên 20 triệu đồng, những khoản chi 500.000 đồng có thể không còn khiến họ suy nghĩ nhiều. Khi thu nhập lên 30 triệu đồng, mức chi tiêu được coi là "bình thường" lại tiếp tục thay đổi.

Điều này liên quan đến lifestyle inflation, nhưng cũng có một yếu tố tâm lý khác: chúng ta thường đánh giá tình hình tài chính của mình dựa trên mức sống hiện tại chứ không phải mức sống của vài năm trước.

Vì vậy, câu hỏi "Tôi kiếm được bao nhiêu?" không nói lên toàn bộ tình hình tài chính. Một câu hỏi quan trọng hơn là "Sau khi trả cho tất cả những thứ tôi đã quen dùng, tôi còn giữ lại được bao nhiêu?"

Chi phí cố định mới là thứ khó cắt nhất

Cà phê có thể bỏ một ngày. Một lần mua sắm có thể trì hoãn. Nhưng tiền thuê nhà, tiền học, tiền trả góp, phí bảo hiểm, tiền điện nước, phí thành viên hay các khoản thanh toán định kỳ thì khó cắt ngay.

Đây là lý do một người có thể rất tiết kiệm trong chi tiêu hàng ngày nhưng vẫn không có nhiều tiền dư. Nếu phần lớn thu nhập đã được phân bổ cho các khoản cố định, việc cắt thêm vài ly cà phê sẽ không tạo ra thay đổi lớn.

Muốn cải thiện khả năng tiết kiệm, đôi khi cần nhìn vào cấu trúc chi phí thay vì chỉ nhìn vào thói quen mua sắm.

Một vấn đề khác: tiết kiệm thường là phần tiền còn lại

Rất nhiều người có cách vận hành tài chính như sau: nhận lương, thanh toán các khoản cần thiết, chi tiêu trong tháng rồi cuối cùng xem còn bao nhiêu để tiết kiệm.

Cách này khiến tiết kiệm trở thành khoản tiền "nếu còn".

Trong khi đó, một phương pháp phổ biến trong tài chính cá nhân là Pay Yourself First - coi khoản tiết kiệm như một khoản phải trả ngay sau khi nhận thu nhập. Thay vì chờ cuối tháng xem còn bao nhiêu, người dùng chuyển một phần tiền sang tài khoản tiết kiệm trước, sau đó mới phân bổ phần còn lại cho chi tiêu.

Điểm quan trọng không phải là phải tiết kiệm một tỷ lệ cố định nào đó. Với mỗi người, mức phù hợp sẽ khác nhau tùy thu nhập, nợ, chi phí sinh hoạt và mục tiêu tài chính. Điều quan trọng là tiết kiệm được đặt thành một bước trong hệ thống tài chính, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí cuối tháng.

Vậy làm thế nào để biết mình thực sự không tiết kiệm được vì đâu?

Thay vì bắt đầu bằng câu "Tháng này mình phải tiêu ít hơn", có thể nhìn lại 3 con số: mỗi tháng mình đang chi bao nhiêu cho các khoản cố định, bao nhiêu cho những khoản lặp lại nhỏ và bao nhiêu tiền thực sự được giữ lại.

Sau đó thử so sánh với một năm trước. Nếu thu nhập đã tăng 20% nhưng khoản tiết kiệm chỉ tăng 5%, phần chênh lệch rất có thể đang nằm ở việc mức chi tiêu đã tăng theo.

Một cách khác là thử một phép tính đơn giản: nếu tháng sau thu nhập không tăng thêm, mình có thể duy trì mức sống hiện tại trong bao lâu? Câu hỏi này thường cho thấy khả năng tài chính thực tế rõ hơn việc chỉ nhìn vào mức lương.

Cuối cùng, không tiết kiệm được tiền không nhất thiết có nghĩa là bạn tiêu quá nhiều. Có thể thu nhập chưa đủ so với chi phí sống, có thể các khoản cố định đang quá cao, cũng có thể mức sống đã tăng nhanh hơn thu nhập.

Nhưng nếu thu nhập đã tăng mà tiền tiết kiệm vẫn đứng yên, đó là lúc nên nhìn lại không phải "mình đã tiêu hoang vào đâu?", mà là "mức sống của mình đã tăng lên bao nhiêu mà chính mình không nhận ra?"

Bởi một trong những lý do khiến việc tiết kiệm ngày càng khó không phải là chúng ta tiêu tiền vào những thứ quá xa xỉ, mà là những thứ từng được xem là xa xỉ đã dần trở thành bình thường.

Theo Hà Nguyên