Từ mất quyền kiểm soát đến thương vụ trăm triệu USD: Cách Taylor Swift biến âm nhạc thành tài sản và ngạo nghễ chia lại ván cờ về quyền sở hữu trí tuệ

Sáng 30/5/2025 (giờ Mỹ), trên trang cá nhân ở mọi nền tảng mạng xã hội, Taylor Swift đăng dòng trạng thái rất ngắn gọn: "You belong with me". Đi kèm dòng trạng thái này là biểu tượng 6 trái tim với các màu sắc khác nhau. Phía dưới, siêu sao người Mỹ đăng ảnh đang ôm trọn ảnh bìa 6 album phòng thu đầu tay.

Với người hâm mộ Taylor Swift, tất cả đều hiểu cô đã giành lại quyền sở hữu toàn bộ các album đầu tay của bản thân.

Hành trình lấy lại 6 album đã mất

7 năm trước, làng nhạc thế giới chứng kiến một trong những cuộc tranh chấp quyền sở hữu âm nhạc gây chấn động nhất thập kỷ, khi Taylor Swift công khai tuyên bố: Cô không còn nắm quyền kiểm soát bản chính (master) từ 6 album phòng thu đầu tiên.

Tháng 6/2019, công ty Big Machine Records – nơi mà Taylor Swift đầu quân trước khi rời đi vào cuối năm 2018 bất ngờ được bán lại cho Scooter Braun với giá khoảng 300 triệu USD. Thương vụ này đồng nghĩa toàn bộ bản master các ca khúc từ album Taylor Swift (2006) đến Reputation (2017) rơi vào tay Braun.

Taylor Swift lập tức phản đối, cho biết cô chưa từng có cơ hội mua lại chính âm nhạc của mình. Trên Tumblr cá nhân, cô gọi đây là “kịch bản tồi tệ nhất”, đồng thời cáo buộc Scooter Braun có hành vi bắt nạt cô trong quá khứ.

Theo PopSugar, sau khi mua lại hãng, Scooter Braun có quyền cho phép bên thứ ba sử dụng ca khúc đã phát hành mà không cần sự đồng ý từ Taylor. Điều này dẫn đến việc nhạc của cô có thể bị dùng trong các dự án nữ ca sĩ không mong muốn. Cô phải đợi 35 năm (tính từ ngày ký hợp đồng) để chấm dứt việc nhượng bản quyền với hãng đĩa và đòi lại các bản thu của mình - theo Luật Bản quyền Mỹ.

Vụ việc không chỉ là tranh chấp cá nhân. Nó phơi bày một thực tế lâu đời của ngành công nghiệp âm nhạc: nghệ sĩ, đặc biệt khi còn trẻ, thường không sở hữu chính sản phẩm do mình tạo ra.

Năm 2020, Scooter Braun tiếp tục bán lại danh mục master của Taylor Swift cho quỹ đầu tư Shamrock Holdings. Điều đáng nói là Taylor vẫn không được trao cơ hội mua lại, hoặc chỉ được phép nếu ký điều khoản giữ im lặng – điều cô từ chối.

Thay vì chấp nhận thất bại, Taylor Swift đưa ra một quyết định táo bạo: thu âm lại toàn bộ các album cũ. Đây không phải ý tưởng mới trong ngành, nhưng chưa từng có tiền lệ ở quy mô lớn và thành công thương mại như vậy.

Taylor’s Version

Bắt đầu từ năm 2021, Taylor Swift lần lượt phát hành các phiên bản thu âm lại, gắn nhãn “Taylor’s Version”. Mở đầu là album Fearless (Taylor’s Version), tiếp theo là Red (Taylor’s Version) – trong đó bản 10 phút của ca khúc All Too Well trở thành hiện tượng toàn cầu.

Sau đó, cô tiếp tục ra mắt: Speak Now (Taylor’s Version) (2023); 1989 (Taylor’s Version) (2023). Mỗi lần phát hành không chỉ là một sản phẩm âm nhạc, mà là một chiến dịch truyền thông và kinh doanh bài bản. Taylor không đơn thuần “làm lại” mà còn mở rộng nội dung với các ca khúc “From The Vault” – những bài chưa từng công bố trước đây.

Kết quả, các bản “Taylor’s Version” nhanh chóng vượt qua bản gốc về lượt nghe, doanh thu và độ phủ sóng. Taylor Swift từng bước “vô hiệu hóa” giá trị thương mại của các master cũ.

Đến giai đoạn 2023–2025, câu chuyện không còn là tranh chấp cá nhân, mà đã trở thành một phong trào. Hàng loạt nghệ sĩ trẻ bắt đầu quan tâm hơn đến quyền sở hữu master, hợp đồng thu âm và quyền kiểm soát sản phẩm.

Taylor Swift, từ một ca sĩ nhạc đồng quê tuổi teen, đã chuyển mình thành một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất ngành công nghiệp giải trí.

Song song với hành trình tái thu âm, cô thực hiện tour diễn The Eras Tour – tour diễn có doanh thu cao nhất lịch sử, càng củng cố quyền lực tài chính và vị thế của cô. Đây là bước đi mang tính chiến lược: khi nghệ sĩ kiểm soát cả âm nhạc lẫn biểu diễn, họ gần như thoát khỏi sự phụ thuộc vào các ông lớn.

Ngày 30/5/2025, Taylor Swift khiến người hâm mộ xúc động khi đăng thư tay thông báo "giấc mơ tuyệt vời nhất trở thành sự thật" trên trang web cá nhân. Theo nghệ sĩ, thương vụ với Shamrock Capital - công ty tư nhân đã mua bản quyền album của cô từ Scooter Braun năm 2020 - diễn ra dựa trên "sự trung thực, công bằng và tôn trọng". Swift cũng cho biết có thể mua lại trọn bộ bản quyền nhờ vào thành công của tour diễn The Eras Tour.

Giờ đây, ca sĩ có quyền sở hữu tất cả MV, phim hòa nhạc, bìa album và ảnh chụp cùng các ca khúc chưa phát hành. "Tôi mãi biết ơn mọi người ở Shamrock Capital vì họ là những người đầu tiên mang đến điều này cho tôi", Taylor Swift viết. Nữ nghệ sĩ cho rằng với doanh nghiệp, đây chỉ là một vụ làm ăn nhưng họ đã nghĩ cho "các kỷ niệm, giọt mồ hôi, bản nhạc viết tay và hàng thập niên nuôi dưỡng ước mơ" của cô.

Cũng trong thư, cô cho biết "phấn khởi" khi thấy câu chuyện của mình khơi dậy nhiều cuộc thảo luận trong giới nghệ sĩ và người hâm mộ. "Mỗi khi một nghệ sĩ mới nói với tôi rằng họ đã đàm phán để có bản gốc trong hợp đồng thu âm nhờ cuộc chiến này, tôi lại được nhắc nhở về tầm quan trọng của toàn bộ việc từng xảy ra", cô viết.

Đến nay, Taylor Swift và đối tác chưa tiết lộ số tiền cụ thể để mua lại tài sản trí tuệ. Trước đó, một trang báo đưa tin giọng ca Fortnight chi từ 600 triệu USD đến 1 tỷ USD cho thương vụ nhưng nguồn tin thân nghệ sĩ bác bỏ. Họ cho biết Taylor Swift đưa ra một con số "cực kỳ công bằng và hợp lý", gần với mức 300 triệu USD mà công ty được cho đã trả cho Scooter Braun.

Vì sao bản ghi âm gốc lại quan trọng đến vậy?

Chia sẻ trong một bài viết trên báo Văn Hóa, PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long - Đại học RMIT Việt Nam cho biết, để hiểu rõ cuộc chiến pháp lý của Taylor Swift, cần nắm vai trò then chốt của “bản ghi âm gốc” (master recording) – bản thu âm hoàn chỉnh đầu tiên của một ca khúc. Ai sở hữu master sẽ kiểm soát cách tác phẩm được khai thác và trực tiếp hưởng lợi nhuận từ đó.

Lợi ích này không chỉ mang tính nhất thời mà còn là một dòng thu nhập bền vững, kéo dài ngay cả khi người nghệ sĩ đã bước qua đỉnh cao sự nghiệp.

Giá trị của một sản phẩm âm nhạc không chỉ dừng lại ở việc phát sóng hay trình diễn trong một giai đoạn nhất định. Nó còn là một tài sản có khả năng sinh lời lâu dài, thông qua nhiều hình thức khai thác khác nhau.

Những giá trị này bao gồm lượt nghe trực tuyến (streaming), nhạc nền cho nội dung số, doanh thu từ bán vật phẩm liên quan (merchandise), cũng như bản quyền sử dụng trong quảng cáo, phim ảnh và các sự kiện biểu diễn.

Khi một tác phẩm được công nhận là di sản văn hóa, giá trị của nó càng gia tăng theo thời gian cùng với sự mở rộng của các quyền lợi khai thác. Chính vì những đặc quyền to lớn này mà cuộc chiến giành lại quyền sở hữu master đã trở thành mục tiêu theo đuổi không ngừng nghỉ của Taylor Swift.

Tuy nhiên, để khai thác trọn vẹn tiềm năng thương mại này, một sản phẩm âm nhạc cần đảm bảo hai khía cạnh bản quyền cốt lõi: Master Rights (bản quyền đối với bản thu âm gốc, ký hiệu ℗) và Publishing Rights (bản quyền đối với phần sáng tác, ký hiệu ©).

Master Rights là quyền đối với bản thu âm gốc, cho phép chủ sở hữu sao chép, phân phối, phát sóng trên các phương tiện truyền thông như truyền hình, radio, sân khấu, cũng như cấp phép sử dụng bản thu trong các sản phẩm nghe nhìn như phim ảnh hay quảng cáo.

Trong khi đó, Publishing Rights liên quan đến phần sáng tác (ca từ và giai điệu), đảm bảo các quyền như cho phép thu âm, biểu diễn, in ấn lời bài hát trên các ấn phẩm thương mại, cũng như quyền đồng bộ hóa, cho phép sử dụng bản thu âm trong các sản phẩm nghe nhìn như phim ảnh, quảng cáo.

Việc nắm giữ cả hai loại bản quyền này không chỉ mang lại lợi ích tài chính dài hạn cho nghệ sĩ, mà còn đóng vai trò quyết định trong việc kiểm soát cách thức tác phẩm được tiếp cận, sử dụng và lan tỏa trên thị trường âm nhạc toàn cầu.

Thông thường, việc khai thác thương mại một sản phẩm âm nhạc diễn ra suôn sẻ vì phần lớn nghệ sĩ chỉ đảm nhận vai trò thể hiện ca khúc và không sở hữu toàn bộ quyền kiểm soát.

Các hợp đồng với công ty quản lý hoặc hãng đĩa thường phân định rõ quyền lợi, với lợi thế nghiêng về phía doanh nghiệp – bên nắm giữ cả Master Rights và Publishing Rights.

Trường hợp của Taylor Swift trở nên phức tạp và thu hút sự chú ý chính bởi sự khác biệt trong cán cân quyền lực này, cũng như quyết tâm phi thường của cô trong việc đòi lại những gì thuộc về mình.

Tình thế của Taylor Swift trong cuộc chiến bản quyền này đặc biệt ở chỗ, "chiếc chìa khóa" để khai thác thương mại các bản hit trong giai đoạn hoàng kim của cô lại bị chia làm hai.

Shamrock Holdings, sau khi mua lại từ Scooter Braun, nắm giữ Master Rights – quyền đối với bản thu âm gốc, với tư cách là đơn vị đầu tư sản xuất.

Trong khi đó, Taylor Swift, với vai trò là nhạc sĩ sáng tác chính cho hầu hết các ca khúc của mình (chứ không chỉ đơn thuần thể hiện bài hát của người khác), lại nắm giữ Publishing Rights – quyền đối với phần sáng tác.

Trước tình thế bất lợi, Taylor Swift chọn cách tái thu âm và phát hành lại toàn bộ các album cũ dưới tên gọi Taylor's Version.

Với lực lượng người hâm mộ đông đảo trên toàn cầu, các bản thu mới nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường, làm giảm giá trị thương mại của các bản master gốc do Shamrock Holdings nắm giữ.

Ước tính, doanh thu thường niên từ sáu album cũ đã sụt giảm đến 80%, bởi phần lớn dòng tiền giờ đây chảy về các bản thu mới do chính Taylor Swift kiểm soát.

Hơn nữa, việc cô toàn quyền sử dụng các ca khúc của mình trong những tour diễn bom tấn toàn cầu càng củng cố vị thế độc lập, khiến việc ai nắm giữ bản master gốc trở nên ít quan trọng hơn đối với khả năng biểu diễn của cô.

Taylor Swift vẫn vững vàng kiếm bộn tiền từ chính tài năng và các hoạt động âm nhạc nguyên bản của mình.

Tại Việt Nam, Báo cáo "Tổng quan ngành công nghiệp âm nhạc kỹ thuật số Việt Nam 2024-2025" của RMIT cũng nhấn mạnh về nhu cầu ngày càng tăng của các nghệ sĩ độc lập về quản lý âm nhạc theo hướng chuyên nghiệp.

Các nghệ sĩ Việt mong muốn có cách tiếp cận mang tính chuyên nghiệp hơn đối với sự nghiệp và giờ đây có ý thức hơn trong việc xem xét kỹ lưỡng và đàm phán các điều khoản liên quan đến quyền sở hữu bản master ngay từ đầu.

Điều này hứa hẹn một sự chuyển dịch tiềm tàng trong cán cân quyền lực, vốn thường nghiêng về phía các hãng đĩa. Một thế hệ nghệ sĩ được trang bị kiến thức và sự tự tin tốt hơn sẽ có khả năng bảo vệ quyền lợi của mình một cách hiệu quả hơn.

Có thể nói, cuộc chiến của Taylor Swift đã tạo ra một tiền lệ quan trọng về việc xem xét và coi trọng các giá trị của quyền sở hữu trí tuệ, sự chuyên nghiệp và trách nhiệm trong một ngành công nghiệp không ngừng biến đổi.

Nguyễn Phượng