Từ hũ tương ớt Lão Can Ma đến nhà mốt Valentino: Cái giá của sự hiệu quả khi thương hiệu lạm dụng AI

| Sống

Lão Can Ma chỉ định khoe chuyện dùng AI để kiểm soát chất lượng, cuối cùng lại bị dư luận Trung Quốc đòi tẩy chay vì một con số sa thải mà chính công ty bác bỏ. Câu chuyện của hũ tương ớt có in chân dung bà chủ không chỉ là chuyện riêng của ngành gia vị.

Cuối tháng 10, một hashtag trên Weibo về Lão Can Ma, thương hiệu tương ớt nổi tiếng nhất Trung Quốc, đã vượt 120 triệu lượt xem, theo Sixth Tone. Kèm theo đó là hàng loạt lời kêu gọi tẩy chay. Có bài đăng lại còn cảnh báo thẳng: doanh nghiệp nào sa thải công nhân thì sản phẩm sẽ bị gỡ khỏi kệ.

Ngày 26/10, công ty lên tiếng phủ nhận. Nhân viên tổng đài chính thức nói thông tin "dùng AI để sa thải" là không đúng sự thật, công ty chưa bao giờ công bố thông tin như vậy. Bộ phận nhân sự xác nhận nhà máy có đưa hệ thống kiểm tra chất lượng bằng AI vào vận hành, nhưng công ty "chưa từng tuyển nhiều công nhân đến thế". Dù vậy, lời phủ nhận không nói rõ những công nhân phân loại ớt còn lại đã đi đâu, và lúc đó câu chuyện đã lan quá xa.

Hũ tương ớt Lão Can Ma in chân dung nhà sáng lập Đào Hoa Bích, quen thuộc trên bàn ăn Trung Quốc suốt gần 30 năm. Ảnh: Mx. Granger

Một con số, hai cách hiểu

Mọi chuyện bắt đầu từ hội nghị Phát triển chất lượng tỉnh Quý Châu năm 2026, tổ chức hồi tháng 9. Tại đây, ông Lý Hâm, Phó tổng giám đốc thường trực kiêm Giám đốc chất lượng của Lão Can Ma, nói về việc ứng dụng AI giúp tỷ lệ lỗi trong sản xuất giảm gần như bằng 0. Theo Yicai Global, ông Lý cho biết công ty từng có hơn 600 công nhân phân loại ớt, nhưng sau khi đưa hệ thống kiểm tra chất lượng bằng AI vào, chỉ giữ lại 48 người làm vòng kiểm tra cuối cùng dựa trên kinh nghiệm. Cũng tại hội nghị, ông cho biết doanh thu năm 2025 đạt kỷ lục 5,4 tỷ tệ (khoảng 21.600 tỷ đồng).

Với người làm quản lý chất lượng, đây là một câu chuyện thành tích: camera quét băng chuyền mỗi 0,3 giây, tỷ lệ lỗi ở các công đoạn then chốt giảm còn 0,02%. Một bài phân tích trên 36Kr cho rằng giá trị lớn nhất của AI ở khâu phân loại ớt là giữ chất lượng nguyên liệu đồng đều chứ không chỉ là tiết kiệm nhân công. Bài viết này cũng lưu ý con số "từ hơn 600 xuống 48" đến nay chưa được xác nhận, và toàn văn phát biểu của ông Lý chưa được công bố.

Phân loại ớt là khâu quyết định độ ổn định của nguyên liệu, cũng là nơi Lão Can Ma đưa AI vào kiểm tra chất lượng. Ảnh minh họa: LeeHuam ROAHMM / Wikimedia Commons (CC0)

Nhưng công chúng không đọc nó như một báo cáo chất lượng. Họ đọc nó như một bản tin sa thải. Và với Lão Can Ma, đó là cách đọc nguy hiểm nhất.

Lý do nằm ngay trên nhãn chai. Gần 30 năm nay, hũ thủy tinh của Lão Can Ma in chân dung bà Đào Hoa Bích, người sáng lập. Câu chuyện của bà được cả Trung Quốc biết đến: từng là lao động bị mất việc, bán miến lạnh ở quầy hàng ven đường trước khi lập nên thương hiệu tại Quý Châu. Cái tên Lão Can Ma, nghĩa đen là "mẹ đỡ đầu già", vốn gợi cảm giác gần gũi, bình dân. Bởi vậy, theo Sixth Tone, một bài bình luận của tờ The Paper (Thượng Hải) cho rằng chuyện cắt giảm nhân sự mâu thuẫn với chính hình ảnh luôn đề cao người lao động mà công ty xây dựng bấy lâu.

Hình ảnh người phụ nữ lao động đi lên từ quầy hàng ven đường là tài sản thương hiệu lớn nhất của Lão Can Ma. Ảnh: Mx. Granger / Wikimedia Commons (CC0)

Thời điểm cũng không thể tệ hơn. Ngày 23/10, Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành hướng dẫn kêu gọi "làm chậm tác động thay thế việc làm của AI", đề nghị doanh nghiệp thận trọng ở các ngành thâm dụng lao động. Dư luận còn đào ra dữ liệu bảo hiểm xã hội: số người đóng bảo hiểm ở công ty mẹ giảm từ 2.912 người năm 2022 xuống 740 người năm 2025. Số liệu này chỉ tính lao động chính thức và không chứng minh được AI là nguyên nhân, nhưng trên mạng xã hội, những lưu ý như vậy hiếm khi đi xa bằng con số.

Một bình luận được nhiều người đồng tình nhất tóm gọn nỗi lo: người không có việc làm, không có thu nhập thì cũng không còn tiền để tiêu dùng. Câu đó chạm đúng vào câu hỏi lớn hơn chuyện ớt: khi một thương hiệu trở nên hiệu quả hơn, ai là người hưởng lợi?

DJI, Valentino và cùng một kiểu phản ứng

Lão Can Ma không phải trường hợp đầu tiên. Tháng 7/2026, DJI, hãng công nghệ có trụ sở tại Thâm Quyến, đăng trên TikTok chính thức một quảng cáo cho micro không dây Mic Mini. Người dẫn trong video nói chuyện với ống kính y như một creator đang review sản phẩm, nhưng thực ra là một avatar do AI tạo ra. Những người theo dõi nhanh chóng phát hiện, và làn sóng phản đối đến từ chính tệp khách hàng mà DJI sống nhờ: nhiếp ảnh gia, nhà làm phim, người sáng tạo nội dung. Một người dùng trên Reddit đặt câu hỏi vì sao một công ty máy quay trị giá hàng tỷ USD lại đi tạo quảng cáo bằng AI thay vì thuê chính những creator mà hãng phụ thuộc vào. DJI sau đó gỡ video.

Dòng micro không dây Mic Mini của DJI, sản phẩm nhắm thẳng vào giới sáng tạo nội dung. Ảnh: Linie29 / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

Valentino thì vấp phải chuyện tương tự từ tháng 12/2025. Nhà mốt Italy đăng lên Instagram một video AI quảng bá túi Valentino Garavani DeVain, có cảnh người mẫu chui ra từ chiếc túi mạ vàng, cánh tay xoắn lại thành logo. Dù được dán nhãn rõ ràng, video vẫn bị hàng trăm bình luận chê là "rẻ tiền", "lười biếng". Bà Rebecca Swift, Phó chủ tịch cấp cao phụ trách sáng tạo của Getty Images, nhận xét người dùng có thể thích nội dung AI cho mục đích cá nhân nhưng lại đòi hỏi các thương hiệu đắt tiền phải đạt chuẩn cao hơn.

Valentino bị chỉ trích vì video AI quảng bá túi DeVain hồi tháng 12/2025. Ảnh: David Adam Kess

Ba vụ việc không hoàn toàn giống nhau. Lão Can Ma bị chỉ trích vì chuyện việc làm, DJI bị chính cộng đồng sáng tạo mà hãng phục vụ quay lưng, còn với Valentino, người ta chê chất lượng của tác phẩm. Điểm chung là một quyết định rất hợp lý trong phòng họp lại bị khách hàng hiểu thành việc thương hiệu đang lấy đi thứ mà họ tin là cốt lõi của nó.

Cái giá của sự hiệu quả với thương hiệu bán niềm tin

Một nghiên cứu đăng trên Journal of Advertising Research số tháng 6/2025, mang tên "When AI Doesn't Sell Prada", giải thích phần nào phản ứng này. Qua ba thí nghiệm, nhóm tác giả nhận thấy khi quảng cáo của thương hiệu xa xỉ công khai việc dùng hình ảnh AI, người tiêu dùng phản ứng tiêu cực hơn, vì họ cho rằng nó tốn ít công sức sáng tạo, từ đó kém chân thực. Thương hiệu phổ thông không chịu mức "phạt" tương tự, còn hình ảnh AI thực sự sáng tạo thì có thể giảm bớt phản ứng.

Nghiên cứu nói về quảng cáo chứ không nói về việc làm hay sản xuất. Nhưng nó chỉ ra cùng một rủi ro: người ta trả thêm tiền cho một thương hiệu không chỉ vì sản phẩm làm được gì, mà vì hình dung về những con người và giá trị đứng sau nó. Với Valentino, đó là tay nghề và công sức sáng tạo. Với DJI, đó là tinh thần đồng hành với creator. Với Lão Can Ma, một hũ tương ớt giá bình dân, thứ "cao cấp" nằm ở câu chuyện người phụ nữ lao động đi lên từ quầy hàng ven đường. Khi sự hiệu quả trông giống như việc cắt bỏ chính phần ấy, khách hàng cảm thấy mình bị lấy mất một thứ dù sản phẩm trên tay vẫn y nguyên.

Xét về bài toán kinh doanh, áp lực tối ưu chi phí của Lão Can Ma là có thật. Doanh thu công ty đạt 5,26 tỷ tệ năm 2022 rồi gần như đi ngang trong ba năm tiếp theo, mức tăng chỉ còn 0,17 đến 2,3% mỗi năm, dù thương hiệu vẫn chiếm khoảng 55% thị phần tương ớt Trung Quốc. Khi tăng trưởng chững lại, nâng hiệu suất là lựa chọn gần như tất yếu. Vấn đề nằm ở chỗ doanh nghiệp kể câu chuyện ấy cho ai nghe: một con số đẹp tại hội nghị cấp tỉnh có thể thành bằng chứng buộc tội khi lọt ra mạng xã hội.

Doanh thu Lão Can Ma gần như đi ngang từ năm 2022, khiến bài toán tối ưu chi phí trở nên cấp bách. Ảnh minh họa: Suginami

Tác động lên doanh số đến đâu thì chưa rõ. Doanh số online mỗi ngày của Lão Can Ma có giảm từ ngày 22/10, nhưng kênh này chưa bao giờ chiếm quá 5% doanh số công ty.

Bài học này đặc biệt đáng chú ý với các thương hiệu Trung Quốc đang định vị cao cấp ở thị trường quốc tế. AI giúp đội ngũ nhỏ làm chiến dịch mà không cần nguồn lực của tập đoàn lớn, nhưng chính các thương hiệu này đang phải thuyết phục khách tin vào thiết kế, chất lượng và sự độc đáo. Dùng AI để giảm chi phí có thể hợp lý. Dùng nó theo cách khiến khách thấy những giá trị kia bị bào mòn thì không.

Cửa hàng DJI tại một trung tâm thương mại ở Bắc Kinh. Các thương hiệu Trung Quốc định vị cao cấp đứng trước bài toán dùng AI sao cho không bào mòn niềm tin của khách hàng. Ảnh: N509FZ

Cũng không nên cho rằng mọi người tiêu dùng đều nghĩ như vậy, hay mọi ứng dụng AI đều gây ra phản ứng giống nhau. Con số của Lão Can Ma vẫn đang bị tranh cãi, còn vụ DJI hay nghiên cứu về quảng cáo cũng chưa chứng minh được một khoản thiệt hại thương mại rõ ràng. Nhưng câu hỏi vẫn còn đó: khách hàng có chấp nhận những bước tiến về hiệu suất nếu nó chỉ có lợi cho doanh nghiệp mà không mang lại gì thêm cho họ? AI có thể giúp thương hiệu cắt giảm chi phí. Rủi ro là khách hàng kết luận rằng phần bị cắt lại chính là thứ họ đang trả tiền để mua.

Pa Dun

Cùng chuyên mục
XEM