Nhật Bản tái khởi động nhà máy điện hạt nhân lớn nhất thế giới

Năm 2011, Ayako Oga buộc phải rời bỏ ngôi nhà của mình tại tỉnh Fukushima, sau khi ba lò phản ứng của nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi gặp sự cố. Thảm họa xảy ra sau trận động đất mạnh 8,9 độ richter và sóng thần dữ dội, khiến toàn bộ miền đông Nhật Bản chìm trong nỗi lo phóng xạ.

Bà Oga là một trong hơn 160.000 người phải sơ tán khỏi Fukushima. Cuối cùng, họ được tái định cư rải rác trên khắp cả nước. Riêng bà chọn chuyển đến Niigata - một tỉnh nông nghiệp yên bình nằm ven biển phía tây Nhật Bản. Tại đây, nhà máy điện hạt nhân địa phương cũng đã ngừng hoạt động sau thảm họa và nhờ hướng gió khu vực phần nào tránh được đám mây phóng xạ.

Ở tuổi 53, vốn là một nông dân, bà Oga cẩn trọng kiểm tra đất canh tác tại Niigata. Kết quả cho thấy mức độ phóng xạ tương đương thời điểm trước năm 2011. Bà bắt đầu trồng cà rốt và nhiều loại rau khác trên một mảnh đất nhỏ, bán phần thu hoạch dư tại một chợ ven đường địa phương.
“Nơi đây thật đẹp,” bà nói. “Việc chuyển đến đây và được làm nông trở lại khiến tôi cảm thấy rất hạnh phúc.”

Mười lăm năm trôi qua kể từ thảm họa kép động đất - sóng thần làm tê liệt hệ thống làm mát của nhà máy Fukushima, ký ức về cuộc khủng hoảng hạt nhân dường như đang dần phai nhạt trong xã hội Nhật Bản.

Giống như nhiều quốc gia khác, Nhật Bản đang quay trở lại với năng lượng hạt nhân để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng - nguồn điện không phát thải carbon, vận hành liên tục 24/7, phục vụ cho các nhà máy sản xuất chip và các trung tâm dữ liệu cần thiết cho trí tuệ nhân tạo. Với tốc độ nhanh hơn trước, Nhật Bản đang gạt bỏ những lo ngại kéo dài suốt hơn một thập kỷ để khởi động lại các lò phản ứng từng bị đóng cửa.

Mới đây, Tập đoàn Điện lực Tokyo (TEPCO) - đơn vị vận hành nhà máy Fukushima - đã chính thức khởi động lại lò phản ứng số 6 tại khu phức hợp Kashiwazaki-Kariwa, một trong những nhà máy điện hạt nhân lớn nhất thế giới. Việc tái vận hành này từng bị trì hoãn một ngày do chuông báo an toàn không hoạt động trong một cuộc thử nghiệm cuối tuần. Nhà máy nằm cách nơi ở của bà Oga tại Niigata khoảng 40 dặm.

Theo nhiều nhà phân tích và quan chức ngành năng lượng, điện hạt nhân đóng vai trò then chốt trong việc đáp ứng nhu cầu điện tăng cao, kiềm chế chi phí và giảm sự phụ thuộc của Nhật Bản vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu. Riêng tổ máy số 6 có khả năng cung cấp điện cho hơn 1 triệu hộ gia đình, chủ yếu phục vụ khu vực đô thị Tokyo.

Tuy nhiên, với bà Oga, việc khởi động lại Kashiwazaki-Kariwa gợi nhắc một sự đánh đổi không cân xứng - điều từng xảy ra ở Fukushima: điện năng được truyền từ các cộng đồng nông thôn tới các trung tâm đô thị, trong khi rủi ro lại đè nặng lên những vùng đặt nhà máy hạt nhân.

“Nhà máy hoạt động trở lại đồng nghĩa với việc một cuộc sống luôn phải cảnh giác mỗi ngày lại bắt đầu,” bà chia sẻ. “Thành thật mà nói, tôi rất sợ. Nhưng tôi đã bén rễ ở đây rồi.”

Trước thảm họa năm 2011, Nhật Bản từng sở hữu một trong những chương trình hạt nhân lớn nhất thế giới. Thế nhưng suốt 15 năm qua, quá trình khôi phục ngành này diễn ra chậm chạp. Hiện chỉ có 15 trong tổng số 33 lò phản ứng được tái khởi động, phần lớn do các quy trình phê duyệt nghiêm ngặt từ chính quyền địa phương và tỉnh.

Tại Kashiwazaki, thị trưởng Masahiro Sakurai đã lên tiếng ủng hộ việc đưa tổ máy số 6 trở lại hoạt động, sau khi nó đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn an toàn khắt khe do cơ quan quản lý hạt nhân Nhật Bản ban hành.

Niigata từ lâu vốn là trung tâm năng lượng của đất nước. Kashiwazaki được xem là cái nôi của ngành công nghiệp dầu mỏ hiện đại Nhật Bản, với việc phát hiện các mỏ dầu quan trọng từ những năm 1880. Trụ sở hành chính thành phố hiện nay nằm trên khu đất từng là đại bản doanh của Nippon Oil - công ty dầu khí lớn đầu tiên của Nhật Bản. Đến thập niên 1960, khu vực này lại tiếp tục chuyển mình, trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược phát triển năng lượng hạt nhân quốc gia.

Ông Sakurai cho biết, trong suốt nhiều năm vận hành, nhà máy điện hạt nhân địa phương không chỉ là trụ cột của kinh tế vùng - tạo việc làm cho hàng nghìn lao động, mang lại nguồn thu từ thuế và các khoản trợ cấp mà còn đóng góp cho Nhật Bản một nguồn năng lượng sạch, ổn định và liên tục.
“Chúng tôi tự hào vì Kashiwazaki đã hỗ trợ nền kinh tế Nhật Bản thông qua lĩnh vực năng lượng - trước đây là dầu mỏ, và hiện nay là năng lượng hạt nhân,” ông nhấn mạnh.

Trước năm 2011, điện hạt nhân từng cung cấp khoảng 30% tổng sản lượng điện của Nhật Bản. Sau thảm họa Fukushima, việc phát triển các nguồn năng lượng thay thế như điện gió ngoài khơi và điện mặt trời diễn ra chậm chạp, buộc quốc gia này phải phụ thuộc ngày càng nhiều vào khí đốt tự nhiên và than đá nhập khẩu để đáp ứng gần hai phần ba nhu cầu điện năng. Chỉ riêng năm ngoái, Nhật Bản đã chi gần 70 tỷ USD cho khí đốt tự nhiên hóa lỏng và than đá nhập khẩu.

Trong bối cảnh đó, cùng với cam kết đạt mục tiêu trung hòa carbon, “lựa chọn khả thi duy nhất còn lại là năng lượng hạt nhân,” theo nhận định của Tatsuya Terazawa - Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành Viện Kinh tế Năng lượng Nhật Bản (Viện Kinh tế Năng lượng Nhật Bản).

Lần đầu tiên kể từ năm 2011, các cuộc thăm dò dư luận trên toàn quốc cho thấy đa số người dân Nhật Bản ủng hộ việc khởi động lại các lò phản ứng đã ngừng hoạt động. Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2030, năng lượng hạt nhân sẽ chiếm khoảng 20% tổng nguồn cung năng lượng quốc gia - tăng gấp đôi so với mức dưới 10% hiện nay - điều này đồng nghĩa với việc phải tái vận hành gần như toàn bộ các nhà máy điện hạt nhân hiện có.

Tuy nhiên, theo ông Terazawa, dù động lực chính sách đang gia tăng, con đường quay trở lại của điện hạt nhân vẫn bị cản trở bởi những rào cản lớn. Trở ngại quan trọng nhất là sự thiếu tin tưởng của công chúng đối với các công ty điện lực, cùng với quá trình phức tạp trong việc đạt được sự đồng thuận từ chính quyền địa phương.

Tại nhiều cộng đồng, người dân đặt điều kiện phải xây dựng các tuyến đường sơ tán kiên cố trước khi chấp thuận cho nhà máy hoạt động trở lại. Ở tỉnh Niigata, chính quyền địa phương đã gây sức ép lên chính phủ trung ương và Tập đoàn Điện lực Tokyo (TEPCO) nhằm yêu cầu tài trợ nâng cấp hạ tầng giao thông và nhà ở như một điều kiện tiên quyết cho việc tái khởi động nhà máy Kashiwazaki-Kariwa. Tuy nhiên, nhà máy vẫn được bật đèn xanh trong khi nhiều dự án đường sá và khu dân cư phục vụ sơ tán chưa hoàn tất.

“Nếu một trận động đất xảy ra đồng thời với tai nạn hạt nhân, việc sơ tán sẽ là bất khả thi,” ông Ken Ofuchi, thành viên Hội đồng tỉnh Niigata, cảnh báo. Ông lưu ý rằng tuyết rơi dày vào mùa đông thường xuyên làm tê liệt các tuyến đường địa phương, và việc khởi động lại nhà máy khi hạ tầng chưa sẵn sàng có thể tạo ra một khoảng trống an toàn kéo dài nhiều năm.

Một điểm gây tranh cãi khác xoay quanh chính TEPCO. Một cuộc khảo sát do tỉnh Niigata công bố hồi tháng 10 cho thấy 60% cư dân không tin rằng các điều kiện an toàn để tái vận hành nhà máy đã được đáp ứng, trong khi gần 70% bày tỏ lo ngại về năng lực quản lý của TEPCO tại địa điểm này.

Các nhà phê bình cho rằng trước năm 2011, TEPCO đã phớt lờ những cảnh báo về nguy cơ sóng thần nhằm cắt giảm chi phí. Sau thảm họa, tập đoàn tiếp tục hứng chịu chỉ trích vì thiếu minh bạch và chậm trễ kỹ thuật trong quá trình tháo dỡ nhà máy Fukushima.

Kể từ năm 2011, TEPCO đã tổ chức nhiều cuộc đối thoại với người dân Niigata để giải thích các biện pháp phòng chống thiên tai tại Kashiwazaki-Kariwa. Năm ngoái, tập đoàn cam kết đầu tư hơn 600 triệu USD vào tỉnh này trong thập kỷ tới.
“Chúng tôi luôn ý thức rằng vẫn còn nhiều người lo lắng về việc tái khởi động các lò phản ứng,” TEPCO cho biết trong một tuyên bố, đồng thời khẳng định sẽ “làm việc không ngừng nghỉ” để nâng cao mức độ an toàn của nhà máy.

Quyết định chính thức cho phép khởi động lại được đưa ra sau cuộc bỏ phiếu hồi tháng 12 của Hội đồng tỉnh Niigata thông qua một bản kiến nghị ủng hộ, với sự tán thành của Thống đốc Hideyo Hanazumi. Trước đó, ông Hanazumi từng cam kết sẽ “tìm kiếm ý kiến của công chúng” - điều mà nhiều cư dân hiểu là một lời hứa về trưng cầu dân ý trực tiếp. Tuy nhiên, thống đốc sau đó cho rằng cuộc bỏ phiếu của hội đồng đã đủ để đại diện cho ý chí xã hội.

“Đây là một sự xúc phạm đối với nền dân chủ,” ông Hitoshi Nakayama, thành viên Hội đồng thành phố Niigata, nhận định. Theo ông, đó là biểu hiện của một “cấu trúc méo mó” cố hữu trong ngành điện hạt nhân Nhật Bản - nơi ý chí địa phương bị chi phối bởi các khoản trợ cấp và hỗ trợ tài chính, trong khi rủi ro lại được dồn về các cộng đồng nông thôn để phục vụ nhu cầu tiêu thụ khổng lồ của các đô thị lớn.

Tại Kashiwazaki, Thị trưởng Sakurai lại nhìn kế hoạch khởi động lại nhà máy điện hạt nhân từ một góc độ khác. Ngoài những lợi ích kinh tế, ông cho rằng đây còn là một quyết định cần thiết trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu - cuộc khủng hoảng mà theo ông, không chỉ tác động trực tiếp tới người dân địa phương mà còn đe dọa tương lai của toàn bộ Nhật Bản.

Ông Sakurai nói rằng nhận thức của ông về tốc độ nóng lên toàn cầu trở nên rõ ràng hơn sau chuyến đi gần đây tới dãy Himalaya. Tại đó, ông tận mắt chứng kiến băng tuyết tan chảy làm tràn các đập thủy điện — một hình ảnh mà ông xem là lời cảnh báo trực diện về những biến động khí hậu đang diễn ra. Trở lại Kashiwazaki, ông đã thúc đẩy một sáng kiến nhằm giảm phát thải carbon cho thành phố, kết hợp giữa các dự án điện mặt trời quy mô lớn và hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin.

Ngồi trong văn phòng làm việc, ông chỉ tay về phía núi Yoneyama - ngọn núi hình chuông sừng sững bên ngoài thành phố. Tháng Giêng năm nay, đỉnh núi chỉ được phủ một lớp tuyết mỏng. “Biến đổi khí hậu đang diễn ra một cách rất rõ ràng,” ông nói, đồng thời cho biết thêm rằng cá hồi - một ngành kinh tế quan trọng của tỉnh Niigata - ngày càng ít quay trở lại các con sông địa phương do nhiệt độ nước biển tăng cao.

“Để ngăn chặn xu hướng này lan rộng, chúng ta cần một nguồn điện ổn định, không phát thải carbon,” ông Sakurai khẳng định. “Và vào thời điểm hiện tại, tôi tin rằng năng lượng hạt nhân vẫn là một lựa chọn cần thiết đối với Kashiwazaki.”

Theo: The NY Times

Vũ Anh