Liệu 2.300 tỷ USD có thể vực dậy tăng trưởng kinh tế Nhật Bản?

Tại nhà máy mới trị giá 20 tỷ Yên (126 triệu USD) của Yaskawa Electric ở Kitakyushu, phía tây nam Nhật Bản, một con robot đang gặp khó khăn khi siết ốc vít. Tuy nhiên, thay vì dừng hoạt động và chờ công nhân đến xử lý, nó tự động xoay ngược đầu dụng cụ, điều chỉnh lại góc độ và thử lại. Lần này, con ốc đã được siết hoàn hảo.

Cơ sở sản xuất hiện đại này vận hành khoảng 110 robot, trong đó 35 con được tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để đảm nhiệm các công đoạn trước đây bắt buộc phải do con người thực hiện. Kết hợp với hệ thống điều khiển mới, "các cỗ máy đã giúp tăng hơn gấp đôi năng suất," bà Yumie Kubota, Giám đốc kiêm Trưởng bộ phận Robot AI tại Yaskawa, chia sẻ với tờ Nikkei Asia. Riêng với công đoạn siết ốc vít, tỷ lệ hoàn thành chính xác hiện đã đạt gần như 100%.

Nhà máy này mang đến một cái nhìn cận cảnh về "Physical AI" (AI vật lý) - sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo và năng lực sản xuất cơ khí đỉnh cao của Nhật Bản. Đây cũng là hiện thân cho ván cờ chiến lược của Thủ tướng Sanae Takaichi: sử dụng sự hỗ trợ của chính phủ để kích hoạt lại dòng vốn đầu tư trong nước, bứt phá năng suất và đưa Nhật Bản thoát khỏi gánh nặng nợ công hiện đã gấp đôi quy mô nền kinh tế.

2,3 nghìn tỷ USD

Được biết đến với tên gọi Honebuto no Hoshin (Chính sách Khung kiên cố), kế hoạch này đặt mục tiêu huy động hơn 370 nghìn tỷ Yên (2.300 tỷ USD) vốn đầu tư công và tư vào các ngành kinh tế trọng điểm tính đến năm tài chính 2040.

Giới đầu tư nhanh chóng bày tỏ sự nghi ngại. Lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản dài hạn đã vọt lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ sau khi bản thảo chính sách được công bố vào cuối tháng 6. Họ đặt dấu hỏi lớn về việc liệu đà tăng trưởng như hứa hẹn có kịp xuất hiện trước khi chi phí vay nợ và lãi suất gia tăng làm suy yếu thêm nền tài chính công.

Chính sách này hướng tới mục tiêu đưa tỷ lệ nợ/GDP của Nhật Bản (hiện ở mức khoảng 190%) vào lộ trình giảm bền vững đến năm 2040. Điều đó dựa trên giả định rằng tốc độ tăng trưởng tiềm năng trung bình sẽ tăng lên mức 1,8% trong giai đoạn 2036–2040, từ mức khiêm tốn 0,4% của giai đoạn 2021–2025.

Để đạt được kỳ vọng này, tốc độ tăng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) - chỉ số đo lường sản lượng tăng thêm nhờ sử dụng lao động và vốn hiệu quả hơn - sẽ phải tăng hơn gấp đôi so với mức trung bình 0,5% của giai đoạn 2021–2025.

Chiến lược này nhắm vào 17 ngành và 62 sản phẩm, công nghệ cốt lõi, bao gồm AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, quốc phòng, năng lượng và đóng tàu. Các văn bản chính sách kêu gọi một cuộc "chuyển đổi AI" (AI Transformation) dựa trên nền tảng Physical AI xuyên suốt cả 17 lĩnh vực, nhằm kiến tạo một nền kinh tế có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn ngay cả khi quy mô dân số Nhật Bản tiếp tục suy giảm.

Làn sóng hợp tác doanh nghiệp

Tập đoàn SoftBank hiện đang phát triển công nghệ AI-RAN, sử dụng các trạm phát sóng di động tích hợp bộ xử lý đồ họa (GPU) để cung cấp thêm năng lực tính toán cho robot qua mạng truyền dữ liệu độ trễ thấp. Điều này cho phép các cỗ máy công nghiệp vận hành những mô hình AI mới nhất mà không cần nâng cấp phần cứng thường xuyên, theo ông Shun Yamashina, Giám đốc cao cấp bộ phận Nền tảng AI tiên tiến của tập đoàn.

Chính phủ Nhật Bản cũng đang tài trợ cho Noetra, một liên minh doanh nghiệp chịu trách nhiệm phát triển mô hình AI nền tảng của Nhật Bản có khả năng hiểu được không gian và thế giới vật lý. Mức hỗ trợ từ ngân sách dự kiến đạt khoảng 1 nghìn tỷ Yên kéo dài đến năm tài chính 2030.

Chuyên gia AI Ren Ito tại Viện Nghiên cứu Nhật Bản (JRI) đánh giá nỗ lực do chính phủ dẫn dắt này là rất đáng hoan nghênh và cấp thiết. Ông cho biết Nhật Bản sở hữu đội ngũ kỹ sư và các doanh nghiệp đủ năng lực phát triển mô hình AI, nhưng bấy lâu nay lại thiếu hụt nguồn vốn đầu tư đủ lớn và một nền tảng chung để kết nối các nguồn lực.

Theo ông Takuji Aida, Chuyên gia kinh tế trưởng tại Credit Agricole Securities Nhật Bản kiêm thành viên Hội đồng Chiến lược Tăng trưởng của Chính phủ, chiến lược của chính quyền Thủ tướng Takaichi bắt đúng "bệnh" của nền kinh tế: sự đình trệ kéo dài xuất phát chính từ tình trạng thiếu hụt đầu tư, chứ không đơn thuần do quy mô dân số thu hẹp.

Ông Aida nhận định rằng khi các thị trường mới xuất hiện, chi tiêu của một doanh nghiệp sẽ kích thích các đối thủ cạnh tranh làm theo, tạo ra một chu kỳ đầu tư và cầu tự củng cố.

Tuy nhiên, giới phản biện lại tỏ ra hoài nghi về khả năng dòng vốn đầu tư sẽ hiện thực hóa đúng quy mô dự kiến, hoặc liệu mức tăng năng suất thu được có đủ để chống đỡ cho các kế hoạch tài khóa của bà Takaichi hay không. Ông Keiji Kanda, Chuyên gia kinh tế trưởng tại Viện Nghiên cứu Daiwa, cho rằng vẫn chưa rõ chiến lược này sẽ tạo ra bao nhiêu vốn đầu tư thực tế hay liệu mục tiêu TFP có thể đạt được hay không.

Chuyên gia kinh tế cao cấp Saisuke Sakai từ Viện Nghiên cứu Mizuho nhận định cần phải thảo luận kỹ hơn về việc "ứng dụng AI trong những lĩnh vực nào, xã hội sẽ đón nhận tác động đối với việc làm ra sao và giải quyết lực lượng lao động dôi dư như thế nào."

Khó khăn

Đối với một số nhà phân tích, vấn đề còn nằm sâu hơn cả khâu triển khai. Họ đặt câu hỏi liệu một chiến lược do chính phủ dẫn dắt nhằm ưu ái các ngành công nghiệp chỉ định có còn phù hợp với một nền kinh tế như Nhật Bản hay không.

Richard Katz, tác giả cuốn "The Contest for Japan's Economic Future", gọi chiến lược này là "sự thụt lùi về chính sách công nghiệp của những năm 1950 và 1960". Những tiền lệ gần đây của Nhật Bản, bao gồm Japan Display, Elpida Memory hay Quỹ Cool Japan, không mang lại nhiều tín hiệu lạc quan. Ông chỉ ra rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở khâu phát triển công nghệ mà ở việc biến chúng thành các mô hình kinh doanh khả thi.

Dù vậy, những người ủng hộ khẳng định chiến lược lần này mang tính chọn lọc và định hướng thị trường rõ nét hơn so với các chính sách công nghiệp trong quá khứ. Ông Aida mô tả 62 lĩnh vực được chọn là một danh mục đầu tư đa dạng có lộ trình chiến thắng khả thi.

Ông Hosokawa, cựu quan chức Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) và hiện là Giáo sư tại Đại học Meisei, cũng nhấn mạnh việc tận dụng mua sắm công để tạo ra cầu ban đầu trong các lĩnh vực như ứng phó thiên tai, xây dựng và quốc phòng. "Khi thị trường có triển vọng rõ ràng, các nhà cung ứng sẽ sẵn sàng đầu tư. Nếu chỉ kêu gọi họ đầu tư suông là không đủ," ông nói.

Theo: Nikkei Asia

Vũ Anh 

Vũ Anh