Không chỉ là mệt mỏi: Cái nóng cực đoan đang âm thầm “phá hủy” tế bào não của bạn
Vì sao trời càng nóng, con người càng dễ mất kiểm soát và trở nên mơ hồ?
Theo trang tin MIT Technology Review, thời gian gần đây, ở London (Vương quốc Anh) trải qua một đợt nắng nóng hiếm thấy. Một đợt sóng nhiệt nguy hiểm bao trùm Tây Âu đã đẩy nhiệt độ tại Vương quốc Anh lên mức cao kỷ lục trong tháng 6 với 36,1°C.
Tuy nhiên, theo mức nhiệt cảm nhận thực tế trên các ứng dụng thời tiết, con số này lên tới khoảng 39°C.
Đó là mức nhiệt đáng báo động đối với một quốc gia vốn có khí hậu ôn hòa.
Theo Met Office, cơ quan khí tượng và dịch vụ khí hậu quốc gia của Anh nhiệt độ cao nhất trung bình trong tháng 6 giai đoạn 1991–2020 chỉ khoảng 19°C.
Không chỉ gây áp lực lên nông nghiệp, cơ sở hạ tầng hay hệ thống y tế, đợt sóng nhiệt được dự báo còn có thể khiến hàng nghìn người tại châu Âu thiệt mạng.
Nhưng bên cạnh những hậu quả hữu hình ấy, giới khoa học đang ngày càng quan tâm đến một tác động ít được chú ý hơn, đó là ảnh hưởng của nhiệt độ cực đoan đối với não bộ và sức khỏe tâm thần của con người.
Nhiều người từng trải qua các đợt nắng nóng kéo dài đều có chung cảm giác khó tập trung, suy nghĩ chậm chạp, đầu óc mơ hồ và dễ bị phân tâm.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng đây không đơn thuần chỉ là biểu hiện của sự mệt mỏi.
Trong một số trường hợp, những thay đổi trong hoạt động của não bộ dưới tác động của nhiệt độ cao có thể dẫn đến các hậu quả nghiêm trọng, thậm chí làm gia tăng nguy cơ tử vong.
Từ sự mất tập trung đến những thay đổi trong hành vi
Các nghiên cứu trong nhiều năm qua đã chỉ ra rằng khi nhiệt độ môi trường tăng lên, con người có xu hướng dễ cáu gắt hơn và xuất hiện nhiều hành vi bạo lực hơn. Tuy nhiên, phần lớn các kết quả này mới dừng ở mức tương quan, chưa giải thích rõ cơ chế sinh học phía sau.
Theo Catherine Thompson, nhà tâm lý học nhận thức tại Đại học Liverpool Hope (Vương quốc Anh), việc nghiên cứu trực tiếp tác động của sóng nhiệt lên khả năng tư duy là một thách thức rất lớn.
Bởi không thể chủ động tạo ra các đợt nắng nóng ngoài thực địa để tiến hành thí nghiệm trên quy mô lớn, trong khi thời điểm xuất hiện sóng nhiệt thường khó dự báo đủ sớm.
Thay vào đó, nhóm nghiên cứu của bà lựa chọn một môi trường có thể tái tạo điều kiện nhiệt độ cực cao: các buổi huấn luyện của lực lượng cứu hỏa.
Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đánh giá năng lực nhận thức của lính cứu hỏa trước và sau khi họ thực hiện bài huấn luyện tiến vào một tòa nhà đang cháy theo đúng quy trình nghiệp vụ.
Kết quả ban đầu cho thấy ngay sau khi tiếp xúc với nhiệt độ cao, những người tham gia gặp khó khăn rõ rệt trong việc duy trì sự tập trung cũng như kiểm soát sự chú ý.
Đây là cảm giác mà rất nhiều người đang sống trong các đợt sóng nhiệt kéo dài có thể dễ dàng đồng cảm.
Điều đáng chú ý là các chức năng nhận thức của nhóm cứu hỏa chỉ trở lại bình thường sau khoảng 20 phút được làm mát, trong khi thời gian tiếp xúc với nhiệt độ cực cao của họ chỉ kéo dài khoảng 15 phút.
Theo Thompson, điều mà khoa học vẫn chưa thể trả lời là nếu con người phải sống liên tục trong điều kiện nắng nóng suốt nhiều ngày hoặc nhiều tuần thì não bộ sẽ bị ảnh hưởng ra sao, và những tác động đó kéo dài trong bao lâu.
Để có câu trả lời, các nhà khoa học sẽ phải triển khai các bộ công cụ đánh giá nhận thức cho hàng nghìn người ngay trước khi một đợt sóng nhiệt xuất hiện, điều gần như không khả thi về mặt tổ chức.
Thompson nói: “Tôi đoán là chưa có ai làm điều đó vì nó quá khó để thực hiện”.
Người mắc rối loạn tâm thần chịu ảnh hưởng nghiêm trọng hơn
Dù việc nghiên cứu trực tiếp còn nhiều hạn chế, các nghiên cứu hồi cứu sau mỗi đợt sóng nhiệt đã cung cấp nhiều bằng chứng đáng lo ngại.
Những dữ liệu này cho thấy khi nhiệt độ vượt quá mức bình thường của từng khu vực, các kết cục liên quan đến sức khỏe tâm thần có xu hướng xấu đi rõ rệt.
Joshua Wortzel, người điều hành Phòng thí nghiệm Heat - Mind Lab tại Hartford HealthCare (Connecticut, Mỹ), nhận định: “Dường như có một mối tương quan chặt chẽ rằng thời tiết càng nóng, đặc biệt là trong những khoảng thời gian nóng nhất trong năm, thì các kết cục về sức khỏe tâm thần càng trở nên tồi tệ hơn”.
Một tổng quan nghiên cứu được công bố năm 2023 do Emma Lawrence thuộc Đại học Oxford (Vương quốc Anh) và các cộng sự thực hiện đã rà soát hàng loạt bằng chứng về mối liên hệ giữa nhiệt độ ngoài trời và sức khỏe tâm thần.
Kết quả cho thấy trong các đợt sóng nhiệt, tỷ lệ nhập viện của những người mắc các rối loạn sức khỏe tâm thần tăng tới 9,7%.
Theo Lawrence, đây là một trong những nhóm dân số dễ bị tổn thương nhất trước tác động vật lý của nhiệt độ cao: “Những người sống chung với các tình trạng sức khỏe tâm thần nằm trong số những đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các tác động vật lý của nhiệt độ”.
Minh chứng rõ ràng nhất là trong đợt sóng nhiệt phá kỷ lục tại Canada năm 2021, những người mắc bệnh tâm thần phân liệt được ghi nhận có nguy cơ tử vong cao gấp ba lần so với thông thường.
Vậy điều gì đang xảy ra trong não bộ?
Các nhà khoa học cho rằng để xây dựng những biện pháp bảo vệ hiệu quả, trước hết cần hiểu chính xác điều gì diễn ra bên trong não khi con người phải chịu nhiệt độ cực đoan.
Đây không phải nhiệm vụ đơn giản.
Trong những ngày nắng nóng, rất nhiều yếu tố khác cũng thay đổi đồng thời. Con người có xu hướng ở trong nhà nhiều hơn, giảm hoạt động thể chất, hạn chế giao tiếp xã hội và thường xuyên bị thiếu ngủ do nhiệt độ ban đêm quá cao.
Trong khi đó, giấc ngủ chất lượng, vận động và kết nối xã hội đều là những yếu tố có vai trò quan trọng đối với sức khỏe tâm thần.
Chính vì vậy, việc xác định đâu là tác động trực tiếp của nhiệt độ lên não bộ vẫn là bài toán chưa có lời giải.
Dẫu vậy, các nghiên cứu trên động vật thí nghiệm đã bắt đầu hé lộ một số cơ chế sinh học có thể liên quan.
Theo nhiều nghiên cứu, khi chuột cống và chuột nhắt tiếp xúc với nhiệt độ cao, nồng độ của các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin có xu hướng tăng lên.
Bên cạnh đó, nhiệt độ cực cao cũng có thể làm thay đổi cách các mạng lưới thần kinh giao tiếp với nhau, đồng thời ảnh hưởng đến quá trình vận chuyển oxy tới các tế bào não.
Wortzel nói: “Có rất nhiều lý do sinh học giải thích tại sao não bộ có thể bị ảnh hưởng tiêu cực bởi nhiệt độ cao”.
Trẻ em và người trẻ là nhóm đáng lo ngại nhất
Một trong những phát hiện mới đáng chú ý nhất là trẻ em và thanh thiếu niên dường như chịu ảnh hưởng lớn hơn nhiều so với người trưởng thành.
Trong nghiên cứu được công bố đầu tuần này, Joshua Wortzel cùng các cộng sự phát hiện rằng tại Mỹ, tỷ lệ tự tử ở nhóm tuổi từ 15 đến 24 tăng 2,97% sau mỗi khi nhiệt độ trung bình hàng tháng tăng thêm 1°C.
Mức gia tăng này cao hơn gấp đôi so với nhóm người trên 24 tuổi, nhóm này vốn cũng đã cho thấy xu hướng đáng lo ngại.
Không chỉ vậy, nhiều nghiên cứu khác còn đặt ra khả năng những tác động của nhiệt độ cực đoan có thể kéo dài nhiều năm.
Các nhà khoa học ghi nhận rằng những trẻ từng tiếp xúc với môi trường quá nóng hoặc quá lạnh khi còn nhỏ có xu hướng xuất hiện những thay đổi ở chất trắng trong não khi bước vào độ tuổi từ 9 đến 12.
Cho đến nay, giới nghiên cứu vẫn chưa thể xác định chính xác những thay đổi này sẽ ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển nhận thức hoặc hành vi của từng cá nhân.
Tuy nhiên, theo Emma Lawrence, những kết quả ban đầu đủ để đặt ra mối quan ngại nghiêm túc: “Có vẻ như việc tiếp xúc với nhiệt độ cực đoan đối với trẻ còn rất nhỏ có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ của chúng”.
Điều đáng chú ý là chính Lawrence cũng trực tiếp cảm nhận tác động của sóng nhiệt trong quá trình nghiên cứu chủ đề này.
Như vậy, những phát hiện mới về mối liên hệ giữa sóng nhiệt và não bộ xuất hiện trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra thường xuyên hơn.
Theo Emma Lawrence, trẻ em sinh năm 2020 được dự báo sẽ phải trải qua số lượng các đợt sóng nhiệt nhiều gấp khoảng bảy lần so với thế hệ ông bà của mình.
Điều đó đồng nghĩa với việc hàng tỷ người sẽ phải sống lâu hơn trong môi trường có nhiệt độ vượt xa ngưỡng mà cơ thể và não bộ từng thích nghi.
Dù còn nhiều câu hỏi chưa được giải đáp, các bằng chứng hiện nay đều cho thấy nhiệt độ cực đoan không chỉ là mối đe dọa đối với sức khỏe thể chất mà còn có thể tác động sâu sắc đến hoạt động của não bộ, cảm xúc, hành vi và sức khỏe tâm thần, đặc biệt ở trẻ em và những người đang sống chung với các rối loạn tâm thần.
Trong bối cảnh thế giới ngày càng nóng lên, việc hiểu rõ cơ chế mà nhiệt độ ảnh hưởng đến não bộ sẽ không chỉ là một chủ đề nghiên cứu khoa học, mà còn là nền tảng để xây dựng các chính sách y tế và thích ứng với biến đổi khí hậu trong tương lai.
Như Lawrence nhấn mạnh: “Chúng ta cần phải nghiêm túc trong việc thích ứng với một thế giới đang nóng lên”.
* Nguồn: MIT Technology Review.