Hội An sau ánh đèn lồng: Gỗ, đất và lửa của một vùng đất được gìn giữ bằng đôi tay

Từ xưởng mộc Kim Bồng, lò gốm Thanh Hà đến căn bếp đượm lửa, di sản ở đây không đứng yên trong quá khứ mà đang được thực hành mỗi ngày.

Người ta đến Hội An vì phố cổ, những mặt tiền gỗ thẫm màu thời gian, những con ngõ nhỏ và ánh sáng chiều rơi xuống dòng nước. Nhưng một vùng đất không chỉ được tạo nên bởi cảnh quan, nó được làm nên bởi những người dựng nhà, nung gốm, chạm khắc, nấu nướng, và bởi cách họ truyền lại những điều mình biết cho thế hệ sau.

Gỗ Kim Bồng và những bàn tay đã dựng nên thương cảng sầm uất một thời

Muốn hiểu vì sao các công trình gỗ ở Hội An có thần thái riêng, hãy bắt đầu từ làng mộc Kim Bồng. Theo tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An, các tộc Nguyễn, Phan, Huỳnh, Trương gắn với quá trình hình thành làng nghề. Nghề mộc phát triển mạnh từ cuối thế kỷ XVI đến thế kỷ XVII, song hành với sự hưng thịnh của đô thị thương cảng.

Qua nhiều thế hệ, thợ Kim Bồng mở rộng từ mộc xây dựng, mộc dân dụng đến đóng ghe thuyền. Dấu ấn của họ hiện diện trong nhiều công trình kiến trúc gỗ tại Hội An, và tay nghề ấy từng được sử dụng trong các công trình dưới triều Nguyễn. Kỹ thuật chạm khắc của làng nổi bật với chạm chìm, chạm nổi, chạm thủng và chạm lộng nhiều tầng lớp, tạo nên hệ hoa văn mang bản sắc riêng. Ngày 21/11/2016, nghề mộc Kim Bồng được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Câu chuyện của làng được kể rõ nhất qua một gia đình - Nghệ nhân Huỳnh Ri, sinh năm 1940, là truyền nhân đời thứ 12 của dòng họ Huỳnh tại Kim Bồng. Ông theo cha học nghề từ nhỏ rồi đi sâu vào chạm khắc, nghiên cứu hoa văn và chi tiết kiến trúc ở các đình, chùa Hội An. Trong giai đoạn 1992-1993, ông tham gia tu bổ, phục chế các chi tiết của Hội quán Ngũ Bang, trong đó có phần Long Môn chạm trổ phức tạp. Năm 2016, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân.

Đóng góp đáng nói nhất của ông có lẽ nằm ở việc mở rộng cánh cửa truyền nghề. Từ năm 1996, ông trực tiếp tham gia đào tạo thợ trẻ tại địa phương. Theo tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di sản, ông đã truyền nghề cho hơn 150 học viên, một số người sau khi thành nghề đã mở cơ sở sản xuất riêng. Giữ nghề, trong cách nhìn ấy, không chỉ là tiếp tục làm ra sản phẩm mà là tạo ra những thế hệ có thể thực hành, truyền lại và phát triển kỹ nghệ của làng.

Thế hệ thứ 13 là Huỳnh Sướng, sinh năm 1969, con trai ông Ri. Khi nghề truyền thống gặp khó về đầu ra, ông từng rời quê đi làm việc rồi trở về Kim Bồng tiếp tục nghề gia đình. Từ những năm 1990, gia đình chuyển mạnh hơn sang mộc mỹ nghệ, đưa kỹ thuật truyền thống vào các sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu mới và hoạt động du lịch. Năm 2014, ông được vinh danh Nghệ nhân Ưu tú.

Thế hệ kế tiếp, Huỳnh Tấn Quốc (sinh năm 2004), mang đến một lớp tiếp nối khác. Theo tư liệu chính thức của Hội An công bố năm 2025, Quốc đang học Thiết kế đồ họa tại Đại học Văn Lang, TP.HCM và trở về quê để tiếp tục nghề mộc của gia đình. Anh kỳ vọng kết hợp kiến thức thiết kế với sự hiểu biết về lịch sử và kỹ thuật nghề mộc đã thấm từ nhỏ để tạo ra những mẫu sản phẩm phù hợp hơn với thị trường hiện đại. Truyền nghề, vì thế, không nhất thiết là lặp lại điều thế hệ trước đã làm, mà có thể là đưa kiến thức mới trở lại với nghề cũ.

Đất: Thanh Hà - nơi lửa và bàn xoay giữ nhịp gần năm thế kỷ

Rời xưởng gỗ, hành trình đi tiếp đến Thanh Hà, ngôi làng gốm có lịch sử hình thành và phát triển gần 500 năm. Nguồn chính thức của Hội An ghi nhận nghề gốm hình thành khoảng thế kỷ XVI-XVII và được duy trì qua nhiều thế hệ. Ngày 27/8/2019, nghề gốm Thanh Hà được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nếu Kim Bồng kể chuyện bằng những đường chạm, Thanh Hà kể bằng đất, bàn xoay và lửa. Ở đó, gia đình Gốm Vân là một nhịp cầu nối nhiều thế hệ. Theo thông tin gia đình chia sẻ, mạch nghề đi từ nghệ nhân Nguyễn Thị Được đến nghệ nhân Nguyễn Thị Vân, rồi đến Phan Duy, thế hệ thứ năm, cháu cố bà Được và con trai bà Vân. Cùng anh gìn giữ nghề là vợ anh, Xuân Hương. Bà Nguyễn Thị Được, khi ấy 95 tuổi, là một trong những người có thâm niên làm nghề từ 50 năm trở lên tại làng gốm, được công nhận Nghệ nhân cấp tỉnh vào cuối năm 2016.

Với Duy, nghề không đến từ một quyết định khi trưởng thành. Những ký ức đầu tiên về gốm đến rất sớm, qua hình ảnh những người phụ nữ trong nhà làm đất và chuốt gốm mỗi ngày. "Hình ảnh các bà, các cô làm đất, chuốt gốm đã là một phần hiện diện trong cuộc sống hằng ngày của em… nên em muốn gắn bó với nghề và giữ lửa, tiếp nối nghề truyền thống của gia đình" – Phan Duy bày tỏ.

Có một nghịch lý nhỏ của du lịch mà Duy nhìn thấy, theo anh, Thanh Hà ngày càng được nhiều người biết đến, nhưng không phải ai đến Hội An cũng có thời gian ghé làng và tự tay trải nghiệm nghề. Vì thế, khi NHAAN Resort & Spa Hoi An mời anh tham gia chuỗi trải nghiệm Meet the Artisan, anh thấy đó là cơ hội mang làng nghề đến gần du khách hơn. Ở đó, khách không chỉ nhìn một món gốm thành phẩm mà gặp người thợ, nghe câu chuyện gia đình và đặt tay lên đất. Trải nghiệm tại resort không thay thế một chuyến đến Thanh Hà, mà có thể là điểm khởi đầu để du khách muốn tìm hiểu sâu hơn.

Điều Duy mong đợi cũng giản dị vô ngần, anh không đặt nặng việc mỗi vị khách phải làm ra một sản phẩm đẹp, mà mong họ cảm nhận được sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và nhiều công đoạn sau một món đồ gốm. Và khi nhìn sản phẩm của chính mình, họ sẽ nhớ đến Thanh Hà.

Về tương lai của làng, Duy chia sẻ góc nhìn của người trong nghề. Anh không cho rằng Thanh Hà đang đứng trước nguy cơ mai một, vì ngày càng nhiều du khách biết đến và phản hồi tích cực. Đây là cảm nhận cá nhân của người làm nghề chứ không phải một đánh giá độc lập về hiện trạng bảo tồn, nhưng nó cho thấy điều người trẻ cần nhất: được quan tâm, có thêm cơ hội và động lực để tiếp tục giữ lửa.

Lửa và vị: Căn bếp biết kể chuyện

Gỗ và đất gặp nhau ở một nơi quen thuộc hơn mọi nghề thủ công: bàn ăn. Tại NHAAN Resort & Spa Hoi An, ẩm thực được nhìn như một nghề thủ công sống động. Người thợ gốm bắt đầu từ đất, người thợ mộc bắt đầu từ gỗ, còn người đầu bếp bắt đầu từ nguyên liệu, kỹ thuật và sự hiểu biết về nơi chốn. Executive Chef Dương Danh Linh, quê Hà Tĩnh, có 20 năm trong nghề, triết lý của anh bắt nguồn từ bát canh chua cá đồng của bà nội. Từ lớp 7, anh sống cùng ông bà. Những tháng 8 - 9, khi lúa gần vào vụ gặt và cá đồng ngon nhất, bà bắt cá về nấu canh chua với khế, chỉ bằng gia vị giản dị và nguyên liệu trong vườn. Từ ký ức ấy, anh theo đuổi sự đơn giản và ưu tiên nguyên liệu địa phương theo mùa. Giá trị món ăn, với anh, không nằm ở việc thêm thật nhiều thành phần mà ở khả năng làm nổi bật đặc tính tự nhiên của nguyên liệu.

Khi đưa món ăn miền Trung và Hội An vào môi trường resort quốc tế, anh giữ tối đa nguyên liệu và gia vị, vì đó là những gì làm nên căn cước vùng miền. Cách trình bày, khẩu phần hay độ cay có thể điều chỉnh theo từng khách. Mỗi thực đơn mới bắt đầu bằng việc nghiên cứu: trao đổi ý tưởng, tìm hiểu tài liệu, thăm làng nghề và đi chợ địa phương.

Món tàu phớ Hội An thể hiện rõ điều đó. Cảm hứng đến từ những gánh tàu phớ nơi phố cổ, thường dùng ấm với nước đường gừng. Tại NHAAN Resort & Spa Hoi An, tàu phớ và nước đường gừng vẫn là nền tảng. Đội bếp thêm rong sụn, caramel hóa nước đường để tăng hương thơm, và dứa Đại Lộc nướng, tạo thêm lớp kết cấu mà vẫn giữ nhận diện của món. Một món ăn khác cũng gói ghém biết bao chắt chiu của xứ sở, ấy là cá nướng đất gốm Thanh Hà. Ý tưởng sinh ra từ chuyến thăm làng gốm, khi Chef chú ý đến lò nung gạch, đất tạo hình và nhiệt từ than củi. Món cá địa phương, đánh bắt tươi theo ngày, được bọc đất và nướng bằng than, điểm thay đổi duy nhất là lò Josper thay cho lò đất, giúp kiểm soát quá trình nướng trong bếp nhà hàng. Lửa của lò gốm Thanh Hà trở thành kỹ thuật nấu ăn trên bàn của du khách.

Với NHAAN Resort & Spa Hoi An, một bữa ăn thậm chí bắt đầu từ trước khi bước vào nhà hàng. Hành trình đưa du khách đi chợ cá cùng đầu bếp, nhận biết nguyên liệu theo mùa và cách người địa phương chế biến, rồi trở về resort nấu trong lớp học và thưởng thức chính món mình làm. Theo Chef Linh, thực khách ngày nay không chỉ muốn ăn. Họ muốn nhìn, nghe, học thêm và trở thành một phần của hành trình.

"Giữ gìn ẩm thực địa phương không có nghĩa là giữ mọi thứ nguyên vẹn như trước, mà là tiếp tục phát huy và phát triển để có thể giới thiệu ẩm thực Việt Nam đến với thế giới, đồng thời nâng cao giá trị của món ăn", chef Dương Danh Linh bày tỏ.

Một hành trình được vun đắp bằng những đôi tay tần tảo

Ba câu chuyện, ba chất liệu, nhưng cùng một nhịp điệu: gặp người làm nghề, quan sát kỹ thuật, chạm vào vật liệu, thử thực hành rồi mang theo một ký ức. Ông Huỳnh Ri dạy nghề cho hơn 150 người. Huỳnh Tấn Quốc đưa kiến thức thiết kế trở về xưởng mộc. Phan Duy muốn thế hệ mới có cơ hội giữ lửa Thanh Hà. Chef Linh đặt một đầu cá bọc đất lên than hồng.

Chuỗi trải nghiệm Meet the Artisan của NHAAN Resort & Spa Hoi An, mong tạo thêm một điểm gặp gỡ giữa du khách và những con người ấy. Mong ước giản dị của Duy cũng là mong ước chung của cả hành trình, đó là khi người ta nhắc đến Hội An, họ không chỉ nhắc phố cổ mà còn nhắc những ngôi làng nghề đã làm nên vùng đất này.

Theo PV