“Gánh nặng kép” bệnh tật tại Việt Nam: 80% số ca tử vong liên quan bệnh không lây nhiễm

Trong hai ngày 13 và 14/8 năm 2026, Công ty TNHH Pfizer Việt Nam đã lần lượt ký kết hai Biên bản ghi nhớ (MOU) hợp tác chiến lược có thời hạn ba năm với Hội Hô hấp TP. Hồ Chí Minh và Bệnh viện Nhân dân Gia Định. Hai chương trình hợp tác cùng hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ nhân viên y tế, tăng cường chất lượng chẩn đoán, dự phòng và điều trị, đồng thời thúc đẩy các hoạt động giáo dục sức khỏe cộng đồng phi thương mại, vì lợi ích của người bệnh và cộng đồng.

“Gánh nặng kép” tại Việt Nam và yêu cầu nâng cao năng lực y tế

Việt Nam đang đối mặt với gánh nặng bệnh tật đồng thời từ hai nhóm nguyên nhân. Các bệnh không lây nhiễm - tim mạch, ung thư, đái tháo đường và bệnh hô hấp mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) - đang gia tăng nhanh chóng và hiện chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong hằng năm trên toàn quốc.

Trong nhóm này, bệnh tim mạch là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu tại Việt Nam. Theo Ước tính Y tế Toàn cầu năm 2021 của Tổ chức Y tế Thế giới, đột quỵ là nguyên nhân tử vong hàng đầu tại Việt Nam với tỷ suất 167 ca/100.000 dân, tiếp theo là bệnh tim thiếu máu cục bộ với 65 ca/100.000 dân.

COPD cũng là gánh nặng y tế đáng kể tại Việt Nam, với tỷ lệ mắc bệnh ghi nhận ở nam và nữ từ 40 tuổi trở lên lần lượt là 7,1% và 1,9%. Theo báo cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), COPD là nguyên nhân gây ra khoảng 35.600 ca tử vong tại Việt Nam vào năm 2021.

PGS.TS.BS. Trần Văn Ngọc, Chủ tịch Hội Hô hấp TP. Hồ Chí Minh, cho biết: “Thực tế lâm sàng cho thấy người bệnh COPD thường đến các cơ sở y tế khám chữa bệnh ở giai đoạn muộn, khi tình trạng tắc nghẽn đã nặng nên việc điều trị thường khó khăn, tốn kém và tỉ lệ tử vong cao. Đáng lưu ý, COPD không chỉ gây tổn thương hô hấp mà còn liên quan đến các biến chứng ngoài phổi, trong đó có nguy cơ mất trí nhớ; khoảng 32% người bệnh có dấu hiệu suy giảm nhận thức và tỷ lệ này có thể lên tới 56% khi được đánh giá chuyên sâu. Điều đó cho thấy phát hiện sớm, quản lý bệnh và dự phòng biến chứng cần được ưu tiên hơn".

Ở lĩnh vực ung thư, theo GLOBOCAN 2024, mỗi năm cả nước ghi nhận hơn 177,404 ca mắc mới và hơn 111,015 ca tử vong.

Song song đó, các bệnh truyền nhiễm - đặc biệt là nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính - vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong tại Việt Nam, nhất là ở trẻ em dưới 5 tuổi.

Đáng chú ý, hai nhóm bệnh này có mối liên hệ chặt chẽ: người mắc bệnh nền mạn tính có nguy cơ cao hơn nhiều lần khi nhiễm các bệnh truyền nhiễm như cúm hay viêm phổi, dễ dẫn đến biến chứng nặng và tử vong. Ở người bệnh COPD, nguy cơ mắc viêm phổi do phế cầu (trên 60 tuổi) cao gấp khoảng 4 lần, và nguy cơ nhập viện liên quan đến RSV (trên 50 tuổi) cao gấp khoảng 9,6–9,7 lần. Do đó, việc chủ động phòng ngừa, nâng cao năng lực chẩn đoán và điều trị - đặc biệt ở nhóm đối tượng nguy cơ cao - đóng vai trò then chốt trong giảm áp lực cho hệ thống y tế.

Không chỉ ở khía cạnh dự phòng, nhiễm khuẩn nặng vẫn là gánh nặng lớn trong điều trị với tỷ lệ tử vong cao ở nhóm bệnh nhân nặng. Tại Việt Nam, một nghiên cứu tiến cứu giai đoạn 10/2018–12/2020 ghi nhận tỷ lệ tử vong chung tới 52% ở bệnh nhân nhiễm khuẩn huyết cấy máu dương tính.

Bên cạnh đó, nhiễm nấm cũng ngày càng đáng quan tâm, vào năm 2020 tại Việt Nam, với ước tính khoảng 2,3 triệu ca nhiễm nấm nghiêm trọng ở mọi thể — tương đương ít nhất 2,5% dân số và con số thực tế có thể còn cao hơn do hạn chế về dữ liệu địa phương và năng lực chẩn đoán. Trong đó, các thể xâm lấn tuy chiếm tỷ lệ nhỏ hơn nhưng có ý nghĩa lâm sàng lớn do nguy cơ tử vong cao với tỷ suất mới mắc nhiễm nấm huyết do Candida và nhiễm Aspergillus xâm lấn - chủ yếu tập trung ở nhóm bệnh nhân có bệnh lý nền như HIV/AIDS, lao phổi, hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bạch cầu cấp và ghép tạng đặc.

Thực trạng này cho thấy vai trò then chốt của dự phòng, phát hiện sớm, chẩn đoán chính xác, quản lý sử dụng kháng sinh và kháng nấm hợp lý và cảnh giác dược trong toàn hệ thống y tế, nhằm giảm áp lực bệnh tật và nâng cao chất lượng, an toàn điều trị cho người bệnh.

Nâng cao năng lực chẩn đoán, dự phòng và điều trị

Theo nội dung hợp tác, chương trình với Hội Hô hấp TP. Hồ Chí Minh tập trung vào đào tạo và cập nhật chuyên môn trong lĩnh vực hô hấp, trong đó có chẩn đoán, điều trị và quản lý các bệnh hô hấp mạn tính như hen phế quản và COPD, cũng như quản lý các đợt cấp.

Trong khi đó, chương trình với Bệnh viện Nhân dân Gia Định tập trung vào đào tạo y khoa trong lĩnh vực nội khoa và bệnh truyền nhiễm, với các nội dung liên quan đến tim mạch, đột quỵ, ung thư, dự phòng bệnh truyền nhiễm, dược lâm sàng, kinh tế y tế và an toàn sử dụng thuốc.

Các chương trình được định hướng nhằm cập nhật kiến thức chuyên môn, nâng cao năng lực chẩn đoán, điều trị và dự phòng, đồng thời tăng cường trao đổi chuyên môn giữa các cơ sở y tế.

PGS.TS.BS. Nguyễn Hoàng Hải, Giám đốc Bệnh viện Nhân dân Gia Định, chia sẻ: “Đào tạo liên tục và chia sẻ kinh nghiệm chuyên môn là một trong những nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng khám chữa bệnh. Tôi tin rằng chương trình hợp tác sẽ góp phần tăng cường năng lực chuyên môn của đội ngũ nhân viên y tế, đồng thời lan tỏa các thực hành tốt đến mạng lưới bệnh viện tuyến dưới, hướng tới nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho người dân”.

Giả Hủ