Da màu, da trắng, mắt một mí, mũi tẹt: Đều là cách tổ tiên loài người thích nghi với môi trường
Chúng là dấu vết còn lại của một hành trình dài hàng nghìn thế hệ, khi tổ tiên loài người rời khỏi châu Phi và tỏa đi khắp nơi, mỗi nhóm dần thay đổi để sống được ở vùng đất mới.
Chỉ cần nhìn quanh, ta dễ dàng thấy con người ở mỗi nơi trên thế giới trông rất khác nhau. Người vùng này da sẫm, người vùng kia da sáng, có người mắt một mí, có người mũi cao, người mũi tẹt. Những khác biệt đó không phải ngẫu nhiên, cũng không phải để phân chia ai hơn ai kém. Chúng là dấu vết còn lại của một hành trình dài hàng nghìn thế hệ, khi tổ tiên loài người rời khỏi châu Phi và tỏa đi khắp nơi, mỗi nhóm dần thay đổi để sống được ở vùng đất mới.
Trước khi đi vào chi tiết, có một điều quan trọng cần nhớ. Xét về gene, con người ở khắp nơi trên thế giới giống nhau đến mức đáng kinh ngạc. Đây là điều giới di truyền học nhiều lần nhấn mạnh: khác biệt giữa hai người bất kỳ trong cùng một ngôi làng nhiều khi còn lớn hơn khác biệt trung bình giữa hai vùng đất cách nhau nửa vòng Trái Đất. Những gì ta thấy bên ngoài chỉ là một lớp vỏ rất mỏng.
Làn da: tấm chắn nắng tự nhiên thay đổi theo vùng cực
Đây là đặc điểm có bằng chứng khoa học rõ ràng nhất. Nhà nhân chủng học Nina Jablonski tại Đại học bang Pennsylvania, người dành hơn hai mươi lăm năm nghiên cứu chủ đề này, đã chỉ ra rằng màu da của con người chủ yếu do một chất tên là melanin quyết định, và melanin hoạt động gần giống một loại kem chống nắng có sẵn trong cơ thể.
Theo thuyết được bà Jablonski cùng cộng sự George Chaplin đưa ra và hiện được giới khoa học công nhận rộng rãi, ở những vùng gần xích đạo, nơi nắng quanh năm gay gắt, cơ thể tạo ra nhiều melanin hơn để bảo vệ da khỏi tác hại của tia cực tím, đặc biệt là bảo vệ folate, một dưỡng chất quan trọng cho thai kỳ và sức khỏe. Đó là lý do các dân tộc sống lâu đời ở vùng nhiệt đới thường có làn da sẫm màu. Ngược lại, ở những vùng xa xích đạo, nắng yếu và ít, da sáng màu lại có lợi hơn, vì nó giúp cơ thể hấp thụ được chút ánh nắng ít ỏi để tạo ra vitamin D, thứ cần thiết cho xương chắc khỏe. Nói cách khác, cả da đen lẫn da trắng đều là lời giải cho cùng một bài toán, chỉ khác nhau ở chỗ mỗi vùng có bao nhiêu nắng.
Chính bà Jablonski cũng nhấn mạnh một điểm đáng chú ý: cùng một màu da đã tiến hóa độc lập nhiều lần ở những nhóm người khác nhau khi họ sống trong điều kiện nắng tương tự, nên màu da hoàn toàn không phải là căn cứ để phân nhóm hay xếp loại con người theo nguồn gốc.
Chiếc mũi: một cỗ máy điều hòa không khí tí hon
Mũi không chỉ để thở, nó còn làm nhiệm vụ xử lý không khí trước khi đưa xuống phổi. Và hình dạng chiếc mũi cũng phần nào phản ánh khí hậu nơi tổ tiên ta từng sống.
Ở vùng lạnh và khô, mũi có xu hướng hẹp và dài hơn. Khe mũi hẹp giúp làm ấm và làm ẩm không khí lạnh kịp thời trước khi nó tràn vào phổi, tránh gây sốc cho cơ thể. Ở vùng nóng ẩm, không khí vốn đã ấm và nhiều hơi nước, nên mũi rộng hơn cũng không sao, thậm chí còn giúp thở dễ hơn.
Tuy nhiên cần nói rõ, đây không phải quy luật tuyệt đối. Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên tạp chí PLOS Genetics, do nhóm của nhà di truyền học Arslan Zaidi tại Đại học bang Pennsylvania thực hiện, phát hiện rằng trong số nhiều đặc điểm của mũi, chỉ có độ rộng của khe mũi là thật sự liên quan tới khí hậu, còn phần lớn khác biệt về hình dạng mũi đến từ những biến đổi ngẫu nhiên truyền qua các thế hệ, không nhằm mục đích gì cụ thể.
Đôi mắt một mí: có thể là tấm khiên chắn gió và nắng chói
Nhiều người Đông Á có một nếp da nhỏ che góc trong của mắt, thường được gọi là mắt một mí. Một giả thuyết được nhắc đến khá nhiều cho rằng đặc điểm này có thể đã hình thành như một cách thích nghi với vùng đất lạnh giá, nhiều gió, và đặc biệt là ánh nắng chói lóa phản chiếu từ những vùng tuyết trắng mênh mông. Lớp mí dày hơn giống như một tấm khiên nhỏ, che chắn cho mắt.
Cần nhấn mạnh chữ giả thuyết ở đây, vì đặc điểm này chưa có bằng chứng chắc chắn như trường hợp làn da. Nó là một cách giải thích hợp lý, nhưng khoa học vẫn chưa khẳng định chắc chắn.
Không phải đặc điểm nào cũng có mục đích, và tuyệt đối không có chuyện hơn kém
Đây là điều dễ bị hiểu sai nhất. Không phải cứ thấy một đặc điểm ngoại hình nào đó là ta có thể gán cho nó một công dụng thích nghi rõ ràng. Nhiều đặc điểm quen thuộc như màu mắt xanh hay mái tóc đỏ thật ra có lịch sử phức tạp hơn nhiều. Chúng nhiều khả năng lan rộng do biến đổi ngẫu nhiên, hoặc do sự pha trộn di truyền giữa các nhóm người cổ đại, chứ không phải vì chúng sinh ra để chống chọi với một loại thời tiết nào đó.
Và đây là điểm quan trọng nhất. Việc tổ tiên mỗi vùng thích nghi theo cách khác nhau tuyệt đối không có nghĩa là nhóm người này ưu việt hay thua kém nhóm người kia. Trong lịch sử, đã có những kẻ lạm dụng khoa học thích nghi để xếp hạng cao thấp giữa các chủng tộc, và đó là một sai lầm nguy hiểm đã bị chính giới khoa học bác bỏ hoàn toàn. Mọi đặc điểm ở đây chỉ đơn giản là những lời giải khác nhau cho những môi trường khác nhau, không có lời giải nào tốt hơn lời giải nào.
Cùng một gốc, muôn vàn vẻ ngoài
Suy cho cùng, những khác biệt về ngoại hình giữa con người không phải để chia loài người thành các nhóm cao thấp, mà là bằng chứng sống động cho điều ngược lại: khả năng thích nghi phi thường của loài người với gần như mọi môi trường trên Trái Đất, từ sa mạc nóng bỏng, rừng rậm ẩm ướt cho tới vùng băng giá quanh năm.
Tất cả chúng ta đều bắt đầu từ cùng một nhóm tổ tiên ở châu Phi, rồi tỏa đi mỗi người một hướng. Nắng, gió, khí hậu và thời gian đã nặn nên vô số vẻ ngoài khác nhau, nhưng bên dưới lớp vỏ ấy, tất cả vẫn là con người như nhau.