Cơn lũ bản thảo viết bằng AI tạo sinh và cái bẫy trung bình của AI

Bẫy trung bình bắt đầu từ sự tiện lợi

AI đã có thể viết một bài quảng cáo, dựng dàn ý proposal, soạn email, phác thảo landing page hay gợi ý kịch bản video chỉ sau vài dòng lệnh. Tốc độ ấy giúp giảm gánh nặng cho công việc, nhưng đồng thời cũng mở ra một cái bẫy khó nhận biết: bẫy trung bình của AI.

Hiểu đơn giản, bẫy này là tình trạng con người dùng AI để đẩy nhanh tiến độ công việc, nhưng lại bị giới hạn trong những lựa chọn an toàn, quen thuộc và giống với số đông. Khi nhận các yêu cầu cơ bản, AI hiếm khi tạo ra sản phẩm nào quá tệ. Nó thường trả cho bạn một kết quả đủ dùng, với câu chữ trôi chảy, bố cục gọn gàng, lập luận hợp lý, thiết kế sạch sẽ. Nhưng chính sự trơn tru ấy lại dễ khiến chúng ta đánh mất khả năng đào sâu.

Nguyên nhân nằm ở cách mà AI vận hành: Các mô hình ngôn ngữ lớn học từ khối dữ liệu khổng lồ, sau đó dự đoán đầu ra có xác suất phù hợp cao. Vì vậy, AI rất giỏi đi theo lối mòn, nó ưu tiên những cụm từ phổ biến, cấu trúc dễ chấp nhận, cách giải thích ít gây tranh cãi. Một yêu cầu mơ hồ như “viết một bài quảng cáo hay” thường cho ra một bản nháp đọc được, song thiếu sức hút để người xem dừng lại đọc chứ chưa nói đến bị ấn tượng và ghi nhớ.

Clarkesworld và cơn lũ bản thảo AI

Đầu năm 2023, Clarkesworld, tạp chí khoa học viễn tưởng và giả tưởng có uy tín tại Mỹ, trở thành ví dụ rõ ràng cho bẫy trung bình của AI. Đây là nơi nhiều tác giả gửi truyện ngắn đến với hy vọng được biên tập viên đọc, phản hồi và chọn đăng. Sau khi ChatGPT phổ biến, hòm thư của tạp chí này bắt đầu bị nhấn chìm bởi làn sóng bản thảo nghi do AI tạo ra.

Theo các tường thuật trên báo chí quốc tế, số truyện bị nghi dùng AI tăng mạnh trong thời gian ngắn. Riêng tháng 2/2023, nhà sáng lập kiêm tổng biên tập Neil Clarke cho biết tạp chí đã từ chối và cấm hơn 500 người gửi các bản thảo kiểu này. Clarkesworld sau đó phải tạm dừng nhận truyện mới, một quyết định hiếm khi xảy ra với một tạp chí vốn mở cửa cho tác giả trên toàn thế giới.

Rất nhiều bản thảo trong số này có đầy đủ yếu tố của một truyện ngắn cơ bản, và thường không lộn xộn đến mức bị loại ngay từ phần mở đầu. Nhưng vấn đề là cái nào cũng “na ná” nhau: cốt truyện đi theo công thức, giọng kể nhạt nhẽo, các chi tiết thiếu trải nghiệm sống, cao trào đặt đúng vị trí nhưng không tạo ra dư âm.

Sự cố Clarkesworld cho thấy khi chi phí tạo nội dung gần như bằng không, số lượng sẽ tăng nhanh gấp nhiều lần chất lượng. Hàng trăm người có thể dùng cùng một công cụ, tạo ra hàng trăm bản thảo đủ hình thức, rồi đẩy gánh nặng sàng lọc sang một người kiểm duyệt.

Bản nháp có vẻ mượt mà sẽ làm mòn phán đoán

Rủi ro lớn nhất của AI trong công việc hằng ngày nằm ở chỗ nó khiến cho người dùng cảm thấy yên tâm quá dễ dàng. Một bản nháp trơn tru dễ khiến bạn chuyển sang chế độ duyệt nhanh: sửa vài chữ, thêm logo, rồi bấm gửi. Công việc hoàn thành nhanh hơn, còn năng lực thẩm định thì đang bị mài mòn từng chút một mà chính chúng ta cũng không hề hay biết.

Khi ai cũng có thể tạo ra nội dung, thì người biết đánh giá chất lượng nội dung ấy mới là người có lợi thế. Năng lực ấy có thể định nghĩa là “phẩm vị”, nhưng phẩm vị không chỉ là cái gu, nó là khả năng nhìn ra độ dày của nội dung, độ sâu của tư duy bên dưới bề mặt có vẻ trau chuốt.

Phẩm vị được hình thành qua quá trình thực hành và trải nghiệm. Hiểu biết thật, trải nghiệm sống thật và cảm xúc thật của con người là thứ AI không bao giờ có được và không thể thay thế.

Giữ quyền quyết định cho con người

Cách thoát khỏi bẫy trung bình nằm ở việc: bạn phải không ngừng nâng cao tiêu chuẩn của bản thân để có được khả năng đánh giá sắc bén; và bạn không thể phụ thuộc vào AI, mà luôn phải nắm quyền quyết định.

Trong thời đại mọi người đều có thể tạo ra nội dung, sản phẩm và ý tưởng bằng một phím Enter, thứ trở nên khan hiếm chính là năng lực phán đoán của bạn. Người có thể tận dụng AI một cách hợp lý là người biết chọn, biết sửa, biết nghi ngờ và đưa vào đó những thứ mà người khác không thể sao chép được.

Vân Anh