Chuyên gia: Nên chuyển từ tư duy ‘chống nước’ sang ‘sống cùng với nước’ để giải quyết vấn đề ngập lụt ở các siêu đô thị như Hà Nội, TP. HCM

Sáng 11/9, hai nhánh hầm chui kết nối cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây với đại lộ Mai Chí Thọ bị ngập sâu trong nước.

Để đảm bảo an toàn, chủ đầu tư dự án nút giao An Phú cùng nhà thầu đã giăng dây đóng tạm hai đầu hầm chui, khiến giao thông qua đây ùn tắc.

Sau đó, lực lượng chức năng điều xe chuyên dụng, máy bơm công suất lớn và xe hút bùn đến hiện trường để tập trung dọn dẹp, hút nước giải ngập hầm.

Trước đó, trận mưa lớn kéo dài vào chiều tối 10/9 khiến nhiều tuyến đường TP.HCM ngập như "sông". Cơn mưa trút xuống đúng khung giờ tan tầm khiến giao thông hỗn loạn, rất nhiều người sau khi rời công sở đã phải chôn chân dưới mưa cả tiếng đồng hồ.

“Tôi di chuyển từ đường Hoàng Văn Thụ, phường Đức Nhuận về nhà ở phường Phước Long mất tới 1 tiếng 40 phút cho quãng đường khoảng 20km. Hành trình quá mệt mỏi sau khi kết thúc một ngày làm việc”, chị Hương một nhân viên văn phòng kể lại.

Điều đáng nói, việc nhiều tuyến đường ở TP.HCM rơi vào tình trạng ngập úng sau những cơn mưa lớn không phải là hiếm gặp. Vấn đề này đã nhiều lần được đề cập trước đây nhưng địa phương chưa giải quyết triệt để.

Tại buổi họp báo về tình hình kinh tế - xã hội chiều 10/9, đại diện Sở Xây dựng TP.HCM, cho biết, để chủ động ứng phó mùa mưa, UBND TP.HCM đã ban hành nhiều kế hoạch về thoát nước, chống ngập, thu gom, xử lý nước thải đô thị trên địa bàn thành phố.

Năm nay, TP.HCM đặt mục tiêu hoàn thành 9 dự án trọng điểm, qua đó giải quyết dứt điểm 3/50 vị trí ngập nặng (mức ngập sâu từ 0,3m trở lên, kéo dài trên 30 phút), gồm: Đường Phan Văn Hớn, đường Bình Quới và nút giao quốc lộ 51 - Huỳnh Thúc Kháng.

Đồng thời, Sở Xây dựng đã tham mưu UBND TP.HCM ban hành kế hoạch thoát nước, chống ngập giai đoạn 2026 - 2030 để tiếp tục xử lý các điểm ngập nặng còn lại.

Tuy nhiên, ở góc nhìn rộng hơn, TS Vũ Thị Hồng Nhung, giảng viên Ngành Kinh tế, Đại học RMIT Việt Nam cho rằng: Tình trạng ngập lụt không còn là câu chuyện mùa mưa, mà đã trở thành ‘bình thường mới’ của đô thị Việt Nam.

Nguyên nhân do hệ thống thoát nước hiện tại đang quá tải, trong khi các giải pháp công trình truyền thống như đê bao hay cống ngăn triều ngày càng tỏ ra kém hiệu quả trước những biến đổi khó lường của khí hậu.

Như vậy, để thích ứng hiệu quả, theo bà Nhung, các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM cần chuyển từ tư duy ‘chống nước’ sang ‘sống cùng với nước’ bằng cách tận dụng không gian đô thị hiện có, gồm: công viên, quảng trường, bãi đỗ xe – làm nơi trữ nước tạm thời trong các đợt mưa lớn hoặc triều cường.

Cách các quốc gia sống chung với nước

Điều chú ý là ý tưởng trên của vị chuyên gia không mới trên thế giới.

Các thành phố như Rotterdam, Copenhagen, Singapore, Tokyo, Seoul và nhiều đô thị tại Trung Quốc đã tiên phong áp dụng mô hình ‘công viên - quảng trường trữ nước’.

Những không gian này hoạt động theo hai chế độ: bình thường là nơi sinh hoạt cộng đồng. Còn khi mưa lớn, các không gian trở thành hồ chứa nước tuân theo nguyên tắc ‘chậm – giữ – thấm – xả’.

Cụ thể hơn, tại Rotterdam (Hà Lan), quảng trường Benthemplein được thiết kế với ba hồ chứa có độ sâu khác nhau, vừa là sân chơi thể thao, vừa giữ nước mưa cho cả khu dân cư lân cận.

Trong khi đó, Thủ đô Copenhagen (Đan Mạch) triển khai Kế hoạch quản lý mưa cực đoan, biến đường phố và công viên thành hệ thống thoát nước mặt có kiểm soát, kết hợp bể ngầm ở những vị trí cần thiết, giúp thành phố ứng phó hiệu quả với mưa lớn.

Ở khu vực châu Á, Singapore có chương trình trình ‘Nước chủ động - đẹp - sạch’ đã biến kênh bê tông Bishan - Ang Mo Kio thành công viên sinh thái với sông uốn lượn và bãi ngập, kết hợp chức năng chống ngập và không gian cộng đồng.

Còn thành phố Seoul (Hàn Quốc) đã khôi phục dòng suối Cheonggyecheon dài 5,8 km, thay thế đường cao tốc bằng công viên ven sông, vừa giảm ngập, vừa cải thiện chất lượng không khí.

Các siêu đô thị cũng kết hợp giải pháp công trình ngầm quy mô lớn, như Tokyo (Nhật Bản) với hệ thống kênh xả lũ ngầm dài 6,3 km và bể điều tiết khổng lồ dưới lòng đất có khả năng xả 200 m3/s, bảo vệ hàng triệu dân khỏi lũ lụt.

Hay tại Trung Quốc, mô hình ‘thành phố bọt biển’ được triển khai từ năm 2014, kết hợp hạ tầng xanh và xám để hấp thụ và tái sử dụng tới 70-80% lượng nước mưa đô thị.

Theo thành viên Đại học RMIT Việt Nam, những mô hình trên cho thấy: các giải pháp hạ tầng xanh - linh hoạt - đa chức năng không chỉ giúp chống ngập mà còn góp phần cải thiện chất lượng sống, tăng giá trị bất động sản, và định hình bản sắc đô thị bền vững.

TP.HCM có hết ngập được không?

Quay trở lại với câu chuyện ngập úng tại TP.HCM, địa phương này là nơi chịu tác động kép của triều cường và mưa lớn. Việc triển khai các công viên trữ nước ở quy mô vừa và nhỏ, tại các khu vực dễ bị ngập như Thủ Thiêm, Thủ Đức hay dọc kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè là bước đi thiết thực, dễ đo lường và ít tốn kém.

Từ dẫn chứng từ các quốc gia đi trước, bà Nhung đưa ra một số đề xuất cụ thể cho TP.HCM áp dụng tại một số khu vực.

Trong đó, tại Thủ Thiêm, cần xây dựng quảng trường ven sông với các bậc trũng có khả năng chứa 5.000 – 10.000m3 nước. Khi khô, đây là sân chơi và không gian sự kiện; khi mưa lớn, trở thành hồ chứa tạm thời. Hệ thống van một chiều sẽ ngăn triều cường, đảm bảo an toàn cho khu vực xung quanh.

Còn tại Thủ Đức, nơi đây có thể cải tạo sân thể thao trong trường học hoặc công viên theo mô hình của Copenhagen, hạ nền khoảng 0,5m để giữ nước tạm thời.

Ngoài ra, tại các bãi đỗ xe, TP.HCM có thể thiết kế mặt bằng hai chế độ: thấp trũng ở trung tâm để trữ nước, tích hợp cảm biến và hệ thống bơm thoát nhanh trong vòng 30–90 phút. Giải pháp này từng được thử nghiệm tại Rotterdam và chứng minh tính khả thi, miễn là đi kèm cảm biến mực nước và biển báo điện tử cảnh báo chủ xe.

Cuối cùng, dọc các tuyến kênh rạch như Nhiêu Lộc – Thị Nghè, có thể thiết kế các ‘vườn mưa’ với rãnh sinh học và cây chịu úng để giữ nước tại chỗ, giúp giảm áp lực lên hệ thống cống hiện tại, tương tự như mô hình ‘thành phố bọt biển’ của Trung Quốc.

Trần Chung