'Chưa bao giờ tôi thấy mình nghèo như bây giờ': Tiếng than trời của dân Mỹ vì lạm phát phi mã, có người chỉ còn 400 nghìn/tuần để mua thực phẩm

Tháng trước, bà Kris Massey đứng trước một tiệm cầm đồ kim hoàn, hy vọng bán đi vài món trang sức kỷ niệm để có tiền trang trải hóa đơn. Dù là một y tá cao cấp với mức thu nhập lên tới sáu chữ số (USD) mỗi năm, tình hình tài chính của người phụ nữ 57 tuổi này đã rơi vào tình cảnh không thể chống đỡ.

Hệ quả tích tụ từ nhiều năm giá cả leo thang chóng mặt, cộng thêm một tháng mất việc gần đây đã vắt kiệt nguồn lực của Massey. Giai đoạn 2012–2023, bà từng phải cày cuốc hai công việc cùng lúc, nhưng lựa chọn làm thêm việc thứ hai giờ đây đã khép lại sau một ca phẫu thuật cột sống nghiêm trọng. Khoản tiền tiết kiệm hưu trí của bà cũng đã bốc hơi hoàn toàn trong những ngày tháng thất nghiệp. “Tôi chỉ đang cố gắng bấu víu để tồn tại”, bà chia sẻ trong nước mắt với đài CNN. “Chưa bao giờ tôi thấy mình nghèo như bây giờ”.

Trong khi cỗ máy khổng lồ của nền kinh tế Mỹ vẫn tiến về phía trước bất chấp hết cú sốc này đến cú sốc khác, điều tương tự lại không xảy ra với những “linh kiện” cốt lõi bên trong: con người. Một bộ phận ngày càng lớn người dân Mỹ, những người mà sức lao động và mức chi tiêu vốn là nhiên liệu nuôi sống cỗ máy, đang dần tiến đến điểm gãy.

Vốn đã bị giập vùi bởi làn sóng lạm phát cao kỷ lục kéo dài hơn 5 năm qua, giờ đây họ lại phải gồng mình gánh chịu một cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt mới bắt nguồn từ chiến tranh.

“Lẽ ra tôi phải ổn, nhưng thực tế thì không”

Đầu năm nay, thị trường từng xuất hiện những tín hiệu lạc quan: Kỳ vọng đà tăng trưởng kinh tế sẽ tăng tốc, những đám mây bất định sẽ tan biến để kích thích tuyển dụng và niềm tin tiêu dùng; các khoản hoàn thuế sẽ tạo ra một tấm nệm giảm chấn; và lạm phát sẽ hạ nhiệt sâu hơn để mở đường cho việc giảm lãi suất.

Thế nhưng, cuộc chiến tại Trung Đông cùng hệ lụy bóp nghẹt nguồn cung dầu mỏ đã dội một gáo nước lạnh vào những kỳ vọng đó. Giá xăng tăng phi mã và nguy cơ lạm phát lây lan trên diện rộng đã bồi thêm đòn chí mạng vào tâm lý vốn đã tổn thương nặng nề vì chi phí sinh hoạt.

Tháng này, một chỉ số theo dõi sát sao tâm lý người tiêu dùng Mỹ đã lao dốc xuống mức thấp nhất mọi thời đại. Người dân Mỹ đang cảm thấy tồi tệ về nền kinh tế hơn cả những gì họ từng trải qua trong thời kỳ Chiến tranh, khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970, sự kiện 11/9, cuộc Đại suy thoái 2008, hay đại dịch Covid-19 và cơn bão lạm phát ngay sau đó.

Trớ trêu thay, các số liệu kinh tế tổng hợp từ đầu năm đến nay lại vẽ ra một bức tranh về một nền kinh tế kiên cường. Và nếu chỉ nhìn vào thị trường chứng khoán (vốn không phản ánh toàn bộ nền kinh tế), giai đoạn này trông không khác gì một “Kỷ nguyên Vàng”.

Ẩn sau ánh hào quang đó là những con số biết nói: Số vụ nộp đơn xin phá sản tại Mỹ đã tăng liên tục trong 3 năm qua; nợ vay phình to; tỷ lệ nợ xấu nhích dần lên; và tỷ lệ tiết kiệm cá nhân đã chạm mức thấp nhất trong hơn 3 năm.

“Lẽ ra tôi phải thuộc tầng lớp trung lưu bền vững”, bà Massey, người đang sống tại một vùng ngoại ô ở thành phố Nashville, cay đắng nói. “Lẽ ra tôi phải ổn, nhưng tôi lại không ổn. Tôi không tin mình là người duy nhất rơi vào hoàn cảnh này”.

Việc giá cả tăng lên theo thời gian là quy luật bình thường của kinh tế. Nhưng kể từ năm 2021 đến nay, giá các mặt hàng thiết yếu và dịch vụ hằng ngày tại Mỹ đã tăng khoảng 25%, tốc độ nhanh gấp đôi so với cùng kỳ trước đại dịch. Các hộ gia đình thu nhập thấp là bên chịu tổn thương nặng nề nhất, vì phần lớn thu nhập của họ bắt buộc phải đổ vào các nhu cầu cơ bản như thực phẩm và xăng dầu.

Và khi những người có thu nhập cao bắt đầu thắt lưng buộc bụng, chuyển từ các thương hiệu cao cấp sang các lựa chọn bình dân hơn, nhu cầu đối với hàng hóa giá rẻ tăng vọt. Ông David Ortega, giáo sư kinh tế thực phẩm tại Đại học Bang Michigan, phân tích: “Nếu bạn vốn là người chuyên mua các sản phẩm bình dân ngay từ đầu, bạn sẽ không còn lựa chọn nào thấp hơn để mà hạ cấp xuống nữa”.

Giá xăng tăng vọt không thể bóp chết sức mua của tất cả mọi người. Dữ liệu từ Bank of America cho thấy chi tiêu tiêu dùng vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng 4% hàng năm trong tháng 4, ngay cả khi đã loại trừ mặt hàng xăng dầu.

“Đó là tốc độ tăng trưởng nhanh nhất trong hơn ba năm”, ông David Michael Tinsley, chuyên gia kinh tế trưởng tại Viện Bank of America, chia sẻ với CNN. Đà tăng trưởng này một phần được tiếp sức bởi các khoản hoàn thuế và sự định hình rõ rệt của một nền kinh tế hình chữ K (K-shaped).

Sự bất bình đẳng về thu nhập và tài sản từ lâu đã tồn tại ở Mỹ, nhưng khoảng cách này đã mở rộng đáng báo động trong những năm gần đây. “Khoảng cách giữa tốc độ tăng trưởng tiền lương của nhóm thu nhập cao so với nhóm thu nhập trung bình và thấp đang ở mức lớn nhất trong vòng 10 năm qua theo dữ liệu của chúng tôi”, ông Tinsley nói.

Mắc kẹt

Ông Bill Brantner đã có 20 năm làm việc trong ngành sản xuất chế tạo. Ông chưa bao giờ bắt đầu một công việc với mức lương quá 19 USD/giờ và mức thu nhập cao nhất từng đạt được cũng chỉ là 23 USD/giờ.

Nhiều doanh nghiệp trong ngành ông đã rơi vào trạng thái đóng băng suốt 18 tháng qua. Sự bất định quá lớn khiến các công ty ngừng tuyển dụng, dừng các khoản tăng lương và làm chậm lại sự luân chuyển lao động - yếu tố vốn cần thiết cho một thị trường việc làm lành mạnh. Bên cạnh đó, các chính sách thuế quan mới mang tính đối đầu của Tổng thống Donald Trump đã làm tăng chi phí của nhiều nguyên vật liệu và linh kiện, trong khi giá nhiên liệu cao chót vót đe dọa đẩy chi phí sản xuất lên một nấc thang mới.

Người đàn ông 51 tuổi này cho biết ông đang phải vắt kiệt sức lực: làm ca 10 tiếng, cày cuốc 6 ngày một tuần, nhận mọi ca tăng ca có thể chỉ để sống sót.

Gần đây, Brantner đã phải ký một thỏa thuận quản lý nợ để đưa số dư thẻ tín dụng về mức bằng không. Khoản nợ này đã tích tụ nhanh chóng vào năm ngoái sau khi ông dốc hết tiền túi để chữa trị ung thư cho chú mèo cưng Loki của mình. Thỏa thuận này giúp ông thoát khỏi gọng kìm của lãi suất cao, nhưng đổi lại, ông bị cấm mở bất kỳ khoản tín dụng mới nào.

Không phim ảnh, không nhà hàng, không lái xe dạo phố, không quần áo hay giày dép mới. Cà phê của ông là bất cứ thứ gì có sẵn trong phòng nghỉ của công ty. Thanh chắn bùn xe hơi cũng chỉ được cố định tạm bợ bằng băng keo chuyên dụng.

“Nếu tôi ký lại hợp đồng thuê nhà và họ tiếp tục tăng giá, tôi sẽ gục ngã; nếu họ tăng phí bảo hiểm, tôi cũng không thể chịu nổi”, Brantner bất lực nói.

Nếu vào tháng 5 tới, tiền thuê nhà của ông bị tăng lần thứ năm liên tiếp, Brantner có thể sẽ phải sống trong ô tô ở vùng ngoại ô Colorado Springs. “Tôi đã tìm được vài nơi có giá thuê rẻ hơn 400 USD mỗi tháng, nhưng chỉ để dọn vào một căn hộ mới, bạn phải có sẵn số tiền gấp ba lần tiền thuê tháng đầu tiên: Tiền nhà tháng đầu, tháng cuối, tiền đặt cọc và một loạt các loại phí trời ơi đất hỡi khác mà họ vẽ ra”.

Các hộ gia đình có thu nhập thấp và trung bình luôn là những người cảm nhận nỗi đau kinh tế đầu tiên và sâu sắc nhất, bà Elizabeth Renter, chuyên gia kinh tế trưởng tại NerdWallet, nhận định. “Bởi vì phần lớn những mặt hàng bị ảnh hưởng bởi cuộc chiến đều là nhu cầu thiết yếu, người dân không có lựa chọn nào khác ngoài việc tìm mọi cách để chi trả. Họ ít khi có sẵn tiền mặt để đối phó với các chi phí phát sinh đột xuất, và họ hoàn toàn nhận thức được vị thế bấp bênh của mình”.

Bà Sian Slater, 59 tuổi, đang phải gánh vác nhiều công việc cùng lúc tại khu đô thị Phoenix rộng lớn. Giá xăng tăng vọt đã gặm nhấm không nương tay vào ngân sách eo hẹp của bà.

Công việc kinh doanh dọn dẹp thương mại mà bà tự khởi nghiệp cũng vừa mất đi vài khách hàng do họ buộc phải cắt giảm chi phí. Bản thân bà Slater cũng phải làm điều tương tự: Ngừng đóng góp tự động vào quỹ hưu trí, hủy các cuộc hẹn với bác sĩ và cắt giảm khẩu phần đi chợ.

“Vào cuối tuần, sau khi cộng thêm tiền xăng xe, tôi chỉ còn vỏn vẹn khoảng 15 USD (400 nghìn đồng) mỗi tuần để mua thực phẩm và thuốc men”, bà nói. “Tôi đã phải hủy các cuộc hẹn khám bệnh sắp tới vì không thể đào đâu ra tiền chi trả”.

Theo: CNN, WSJ

Vũ Anh