Bạc đã trở thành tiền của nhân loại như thế nào?

Sự nổi lên của một kim loại... hoàn hảo

 Nếu vàng thường gắn với quyền lực của vua chúa, thì bạc mới là thứ thực sự đi vào đời sống kinh tế của số đông nhân loại.

Khoảng thiên niên kỷ thứ 4 trước Công nguyên, các nền văn minh ở Lưỡng Hà và Ai Cập đã biết khai thác bạc từ quặng chì. Khi ấy, bạc được dùng chủ yếu trong đền thờ và tầng lớp thống trị. Nhưng khi thương mại phát triển, hình thức đổi chác trực tiếp bộc lộ nhiều hạn chế: lúa mì, gia súc hay dầu ô liu đều khó chia nhỏ, khó vận chuyển và khó bảo quản lâu dài. Bạc lại có nhiều đặc tính gần như lý tưởng: bền, dễ nấu chảy, có thể chia thành các phần nhỏ và tương đối hiếm để giữ giá trị.

Người Sumer ở vùng Lưỡng Hà bắt đầu dùng bạc theo trọng lượng làm đơn vị thanh toán. Các hợp đồng cổ được khắc trên bảng đất sét thường ghi giá trị bằng shekel bạc, dù lúc đó chưa tồn tại tiền xu đúng nghĩa. Đây được xem là bước đầu tiên biến bạc thành “ngôn ngữ chung” của giao dịch kinh tế.

Bước ngoặt lớn xảy ra vào khoảng thế kỷ VII trước Công nguyên tại vương quốc Lydia ở Tiểu Á, nơi được cho là đã phát minh ra tiền xu với trọng lượng và hàm lượng kim loại được nhà nước bảo chứng. Từ đây, các thành bang Hy Lạp nhanh chóng phát triển hệ thống tiền bạc của riêng mình. Nổi tiếng nhất là đồng tetradrachm của Athens, khắc hình nữ thần Athena và con cú – biểu tượng trí tuệ. Nhờ các mỏ bạc ở Laurion, Athens có nguồn kim loại dồi dào để đúc tiền phục vụ thương mại khắp Địa Trung Hải.

Lần đầu tiên trong lịch sử, người bán hàng có thể tin rằng đồng bạc mình nhận được có giá trị chuẩn hóa mà không cần cân đo từng lần giao dịch. Điều đó làm giảm mạnh chi phí trao đổi và thúc đẩy thương mại phát triển vượt bậc.

Khi Đế chế La Mã trỗi dậy, bạc trở thành trụ cột của nền tài chính đế quốc. Đồng denarius được dùng để trả lương cho binh lính, thu thuế và lưu hành trên lãnh thổ rộng lớn trải dài từ Anh tới Trung Đông.

Sức mạnh của La Mã cho thấy một bài học quan trọng: kiểm soát nguồn bạc đồng nghĩa với kiểm soát khả năng chi trả của nhà nước. Khi các mỏ bạc suy giảm và chính quyền pha thêm kim loại rẻ vào tiền xu, lạm phát gia tăng và niềm tin vào đồng tiền suy yếu – một trong những ví dụ sớm nhất về mối liên hệ giữa chất lượng tiền tệ và sự ổn định kinh tế.

Tiền tệ toàn cầu

Không chỉ phương Tây, bạc còn đóng vai trò trung tâm trong lịch sử tiền tệ châu Á. Tại Trung Quốc, từ thời nhà Đường và đặc biệt là nhà Minh, bạc dần thay thế nhiều hình thức tiền hàng hóa khác để trở thành phương tiện nộp thuế và thanh toán quy mô lớn. Nhu cầu bạc khổng lồ của Trung Quốc đã tạo ra một mạng lưới thương mại toàn cầu đầu tiên.

Từ thế kỷ XVI, bạc khai thác ở châu Mỹ được vận chuyển qua Thái Bình Dương đến Manila rồi vào Trung Quốc để đổi lấy tơ lụa, trà và đồ sứ. Nhiều nhà sử học coi đây là mạch máu của nền kinh tế thế giới sơ khai.

Sau khi người Tây Ban Nha chinh phục châu Mỹ, họ phát hiện các mỏ bạc khổng lồ như Potosí ở Bolivia và Zacatecas ở Mexico. Lượng bạc khai thác trong vài thế kỷ tiếp theo lớn đến mức làm thay đổi cán cân kinh tế toàn cầu. Đồng Spanish dollar hay “peso bạc” trở thành đồng tiền quốc tế đầu tiên được chấp nhận rộng rãi từ châu Âu, châu Mỹ đến châu Á, thậm chí còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự ra đời của đồng đô la Mỹ sau này.

Trong suốt nhiều thế kỷ, khi một thương nhân ở Amsterdam, một thủy thủ ở Manila hay một lái buôn ở Quảng Châu cầm cùng một đồng peso bạc, họ đang tham gia vào một hệ thống tài chính mang tính toàn cầu hiếm có trong lịch sử tiền hiện đại.

Để trở thành tiền, một vật phải đáp ứng nhiều điều kiện: khó làm giả, dễ nhận biết, có thể chia nhỏ, dễ vận chuyển và giữ được giá trị theo thời gian. Bạc đáp ứng hầu hết các tiêu chí đó tốt hơn nhiều loại hàng hóa khác.

Vàng tuy quý hơn nhưng quá giá trị cho các giao dịch thông thường; đồng thì quá phổ biến và giá trị thấp. Bạc nằm ở vị trí trung gian hoàn hảo: đủ quý để tích trữ nhưng cũng đủ phổ biến để lưu hành rộng rãi trong đời sống hàng ngày.

Chính vì vậy, trong phần lớn lịch sử nhân loại, hệ thống tiền tệ thường có cấu trúc vàng cho giao dịch lớn, bạc cho thương mại thông thường và đồng cho chi tiêu nhỏ lẻ.

Cánh cửa này khép lại, cánh cửa khác mở ra

Tuy nhiên, kỷ nguyên thịnh hành của bạc trong vai trò một loại tiền tệ cũng đã đến hồi kết. Từ thế kỷ XIX, nhiều quốc gia chuyển sang bản vị vàng. Các phát hiện mỏ bạc mới khiến nguồn cung tăng mạnh, làm giá bạc giảm tương đối so với vàng. Dần dần, tiền giấy do ngân hàng trung ương phát hành thay thế tiền xu bạc trong hầu hết giao dịch.

Đến thế kỷ XX, bạc gần như rút khỏi vai trò tiền tệ chính thức, dù vẫn được coi là tài sản lưu trữ giá trị và là nguyên liệu công nghiệp quan trọng.

Ở thời điểm hiện tại, bạc trở thành một trong những kim loại quan trọng nhất của nền công nghiệp hiện đại. Nhờ khả năng dẫn điện và dẫn nhiệt tốt nhất trong tất cả các kim loại, bạc được sử dụng rộng rãi trong linh kiện điện tử, điện thoại thông minh, máy tính, thiết bị y tế, ô tô điện và đặc biệt là các tấm pin năng lượng mặt trời.

Trong mỗi tấm pin, bạc đóng vai trò tạo ra các đường dẫn giúp thu và truyền dòng điện sinh ra từ ánh sáng mặt trời. Sự bùng nổ của xe điện, trung tâm dữ liệu và trí tuệ nhân tạo đang kéo theo nhu cầu điện năng ngày càng lớn, từ đó thúc đẩy đầu tư vào năng lượng tái tạo và gián tiếp làm gia tăng nhu cầu bạc công nghiệp.

Điều này khiến bạc trở thành một kim loại đặc biệt: Vừa là tài sản tài chính, vừa là nguyên liệu chiến lược của quá trình chuyển đổi năng lượng và số hóa toàn cầu.

Cùng với vai trò công nghiệp ngày càng tăng, xu hướng tích trữ bạc cũng đang nổi lên tại nhiều quốc gia. Trong bối cảnh lạm phát, nợ công cao và những bất ổn địa chính trị kéo dài, nhiều nhà đầu tư tìm đến bạc như một kênh lưu trữ giá trị có chi phí tiếp cận thấp hơn vàng.

Nếu một ounce vàng có giá quá cao đối với phần lớn người dân, thì bạc cho phép tích lũy từng lượng nhỏ, phù hợp với nhà đầu tư cá nhân. Tại Mỹ, châu Âu và một số thị trường châu Á, bao gồm cả Việt Nam, nhu cầu mua bạc vật chất dưới dạng thỏi, đồng xu và bạc đầu tư đã tăng mạnh trong những giai đoạn kinh tế bất ổn.

Ở thời điểm hiện tại, bạc có giá 65,33 USD/ounce, tăng khá mạnh so với mức giá hơn 50 USD/ounce của một tháng trước. Trong khi đó, bạc tích trữ tại Việt Nam cũng tăng theo giá thế giới. Bạc Phú Quý hiện có giá 63,3 triệu đồng/kg bán ra, 61,4 triệu đồng/kg mua vào, tăng gần 5% trong 1 tháng qua.

Nguồn: Tổng hợp

Theo Hồng Duy