"An cung Hàn Quốc" mà người Việt tranh nhau mua thực chất là gì?

Theo Công an tỉnh Thanh Hóa, lực lượng chức năng đã khám xét 8 địa điểm tại Thanh Hóa, Hà Nội, TP.HCM và Tây Ninh, thu giữ 10.000 hộp An cung các loại, khoảng 300kg viên hoàn tương đương hơn một triệu viên, 3.000 vỏ hộp, hơn 20.000 tem nhãn cùng nhiều máy móc đóng gói. Viên hoàn, vỏ hộp và tem nhãn được mua trôi nổi từ Trung Quốc rồi đưa về Việt Nam đóng gói, thành phần chủ yếu là bột mì, hóa chất, chất tạo màu.

Theo cơ quan điều tra, sản phẩm được quảng cáo có nguồn gốc Hàn Quốc, Trung Quốc nhưng thực tế không được nhập khẩu chính ngạch. Ảnh tang vật do công an cung cấp cho thấy cả hai loại: những hộp đỏ in tên Kwangdong Woohwang Cheongsimwon bằng chữ Hàn, tức Ngưu hoàng thanh tâm nguyên của hãng Kwangdong, và những hộp thiếc, hộp gỗ ghi "An cung ngưu hoàng hoàn" bằng chữ Hán.

Mỗi hộp giả có giá thành khoảng 105.000 đồng, nhưng qua nhiều tầng trung gian, đến tay người tiêu dùng với giá gần 3 triệu đồng, gấp gần 30 lần. Người mua phần lớn là người cao tuổi, người có bệnh tim mạch, huyết áp, mong tìm một tấm lá chắn phòng đột quỵ. Cơ quan điều tra đã khởi tố 9 bị can, và ngày 22/9 khởi tố thêm 7 bị can về tội buôn bán hàng giả.

Đây không phải lần đầu. Năm 2024, Công an Thanh Hóa từng phá một đường dây làm giả thực phẩm bảo vệ sức khỏe mang nhãn một đơn vị Hàn Quốc, loại thường được gọi là An cung ngưu hoàng hoàn, trị giá hàng chục tỷ đồng. Năm 2022, quản lý thị trường TP.HCM thu giữ khoảng 3.482 sản phẩm mỹ phẩm và thực phẩm chức năng Hàn Quốc không rõ nguồn gốc, trong đó có thanh tâm nguyên của Kwangdong, theo báo Hải quan được Newspim (Hàn Quốc) dẫn lại.

Món hàng bị làm giả nhiều vì bán quá chạy. Và như chính vỏ hộp giả cho thấy, dòng mang mác Hàn bán chạy nhờ một sự nhầm lẫn đã tồn tại hơn mười năm.

An cung Hàn Quốc không phải An cung

Thứ người Việt quen gọi là "An cung Hàn Quốc" phần lớn là một bài thuốc khác: Ngưu hoàng thanh tâm nguyên (Woohwang Cheongsimwon), ở Việt Nam thường bán dưới tên Vũ Hoàng Thanh Tâm.

An cung ngưu hoàng hoàn chính danh là bài thuốc trong sách Ôn bệnh điều biện của thầy thuốc Ngô Cúc Thông đời Thanh, Trung Quốc, gồm ngưu hoàng, xạ hương, trân châu, hoàng liên, sừng tê và đặc biệt là chu sa, tức thủy ngân sulfua, khoảng 120mg mỗi viên. Tại Hàn Quốc, đây không phải mặt hàng đại chúng mà là thuốc cấp cứu cần thận trọng. Năm 2007, dư luận Hàn chấn động khi một dược sĩ bán An cung cho một bé trai mắc động kinh uống kéo dài, khiến cháu bé nhiễm độc thủy ngân. Theo Daily Pharm, mẫu thuốc chứa thủy ngân 10.000 đến 18.000 ppm, vượt chuẩn hàng nghìn lần. Dược sĩ này bị tuyên án tù treo và buộc bồi thường 80 triệu won.

Ngưu hoàng thanh tâm nguyên thì khác. Theo Wikipedia tiếng Hàn, bài thuốc xuất hiện lần đầu năm 1107 trong sách Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương đời Tống với khoảng 10 vị. Người Triều Tiên bổ sung lên khoảng 30 vị, bọc vàng lá bên ngoài, và ghi vào Đông y bảo giám, bộ y thư của ngự y Hứa Tuấn xuất bản năm 1613, được UNESCO công nhận Di sản tư liệu thế giới năm 2009. Ngày nay ở Hàn, nó là thuốc không kê đơn quen thuộc đến mức học sinh uống trước giờ thi, người đi phỏng vấn uống cho đỡ run.

Nói cách khác, cả hai bài thuốc đều có gốc Trung Quốc. Cái Hàn Quốc thực sự sở hữu là danh tiếng.

Hàng xách tay chống hàng giả từ ba trăm năm trước

Trớ trêu thay, danh tiếng ấy được xây dựng chính trên nỗi lo hàng giả. Theo The Jehol Diary của học giả Park Ji-won thế kỷ 18, quan lại nhà Thanh tranh nhau xin thanh tâm nguyên do sứ đoàn Triều Tiên mang sang, vì hàng bán ở Trung Quốc toàn đồ giả. Một ghi chép khác thời Joseon kể hễ sứ thần Triều Tiên vào kinh là vương công quý tộc Bắc Kinh kéo đến xin thứ "thần đan" này.

Ba thế kỷ sau, logic ấy lặp lại gần như nguyên vẹn ở Việt Nam. Cơn sốt An cung ban đầu đến từ Trung Quốc: từ khoảng năm 2010, hầu như ai đi Trung Quốc cũng xách vài hộp Đồng Nhân Đường về, giá năm 2014 quanh 3,5 triệu đồng mỗi hộp. Bước ngoặt đến vào tháng 8/2014, khi Cục An toàn thực phẩm đình chỉ lưu hành một lô An cung do Triều Tiên sản xuất vì kim loại nặng vượt ngưỡng nhiều lần. Niềm tin lung lay, và các cửa hàng xách tay chuyển sang giới thiệu Vũ Hoàng Thanh Tâm của Hàn như một lựa chọn an toàn hơn. Dù vậy, An cung Trung Quốc chưa bao giờ biến mất khỏi thị trường, và cả hai dòng hàng đều trở thành đích ngắm của hàng giả.

Người Hàn đã nhìn thấy nhu cầu này từ trước. Tháng 9/2012, Kwangdong Pharmaceutical, hãng sản xuất thanh tâm nguyên từ năm 1973, ký hợp đồng xuất khẩu với nhà phân phối Nam Sơn, bắt đầu với 50.000 viên. Theo Edaily, lý do rất thẳng: ngày càng nhiều người Việt sang Hàn tìm mua thanh tâm nguyên làm quà, vì tin hàng Hàn tốt hơn hàng Trung Quốc. Trong phỏng vấn với Daily Pharm, đại diện Kwangdong cho biết doanh thu xuất khẩu thanh tâm nguyên sang Việt Nam khoảng 670 triệu won mỗi năm, lớn hơn cả thị trường Nhật. Tại Việt Nam, sản phẩm này được đăng ký dưới dạng thực phẩm bảo vệ sức khỏe, không phải thuốc.

Ở Hàn Quốc, thanh tâm nguyên là mặt hàng hiệu thuốc bình dân. Một viên Kwangdong có xạ hương thật, loại đắt nhất, khoảng 9.000 đến 10.000 won; loại dùng chất thay thế xạ hương chỉ 4.000 đến 5.000 won. Giá đang tăng vì nguyên liệu khan hiếm: theo Yaksagongron, đầu năm 2024 Kwangdong tăng giá sỉ tối đa gấp đôi sau khi giá ngưu hoàng tăng hơn 55%, còn xạ hương gần như phải nhập hoàn toàn từ Nga theo quy định của Công ước CITES.

Khoảng chênh giữa giá gốc và giá người Việt sẵn sàng trả chính là mảnh đất màu mỡ cho hàng giả. Doanh thu thực của kênh xách tay là con số không ai công bố được, vì hàng đi theo vali và các nhóm bán hàng trên mạng xã hội. Phần nhìn thấy được chỉ là vài trăm triệu won xuất khẩu chính ngạch mỗi năm, và hàng chục nghìn hộp giả bị thu giữ sau mỗi chuyên án.

Hộp gỗ 60 viên: bán cảm xúc, giấu thông tin

Trên các hội nhóm bán hàng xách tay hiện nay, An cung vẫn được rao đều đặn nhưng cách rao đã khác. Một bài đăng "An cung hộp gỗ 60 viên đã về hàng" kèm lời quen thuộc "hàng về trả khách, còn dư số lượng ít", không tên nhà sản xuất, không xuất xứ, chỉ ghi chung chung "thành phần thảo dược truyền thống", muốn biết giá phải nhắn tin riêng. Một bài khác chỉ xoay quanh chữ hiếu, "một món quà thay lời muốn nói", nhấn mạnh hộp gỗ sang trọng và túi xách đi kèm hơn là viên thuốc bên trong.

Những năm trước, hộp 60 viên từng được quảng cáo thẳng là phòng chống đột quỵ, hỗ trợ điều trị tai biến, do "Tập đoàn Samsung" sản xuất. Khi cơ quan chức năng liên tục cảnh báo quảng cáo sai sự thật và mạnh tay với hàng giả, người bán chuyển sang chiến thuật an toàn hơn: không cam kết công dụng, không nêu thương hiệu, không công khai giá. Nơi nào niêm yết giá thì tên sản phẩm lại gói ghém mọi từ khóa bán chạy, như "An Cung Bổ Não Trầm Hương Mẫu Mới 2026", hộp giấy 60 viên, giá 950.000 đồng, dù An cung nguyên bản là thuốc cấp cứu, chẳng liên quan gì đến trầm hương hay bổ não.

Samsung Pharm là hãng dược có thật nhưng không liên quan đến Tập đoàn Samsung. Hãng thành lập năm 1929, sớm hơn Samsung Sanghoe, tiền thân của Tập đoàn Samsung, gần mười năm, và là hãng đầu tiên ở Hàn làm ra thanh tâm nguyên dạng nước.

Website chính thức của Samsung Pharm không có sản phẩm nào mang tên An cung ngưu hoàng hoàn. Ba sản phẩm thanh tâm nguyên của hãng đều ở dạng nước, và mục sản phẩm chỉ dành cho xuất khẩu đang trống. Thứ giống nhất với "An cung hộp gỗ 60 viên" là Samsung Gum Jee Hwan, được hãng xếp vào nhóm thực phẩm chức năng: hộp gỗ lót nhung đỏ, 60 viên hoàn 3,75g, mô tả là "Premium Natural Herb Hwan", tức viên hoàn thảo dược. Bao bì không nhắc đến ngưu hoàng hay đột quỵ, website không công bố thành phần, và một nhà bán lẻ tại Hàn ghi nhà sản xuất là Kukdong H-Pharm, cho thấy sản phẩm có thể được gia công bên ngoài.

Tại Hàn, hộp 60 viên này được bán công khai trên Coupang, 11st, AK Mall với giá khoảng 35.000 đến 70.000 won, tương đương 650.000 đến 1,3 triệu đồng, quảng cáo công dụng tăng miễn dịch, giảm mệt mỏi. Sang Việt Nam, cùng hình thức ấy lại thành "An cung ngưu hoàng hoàn" phòng đột quỵ. Tính đến thời điểm bài viết, Samsung Pharm chưa có công bố chính thức nào về các sản phẩm mang tên hãng đang được rao bán tại Việt Nam dưới tên An cung.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học uy tín nào công nhận An cung là biện pháp dự phòng đột quỵ, và sản phẩm này không thể thay thế cấp cứu hiện đại. Vậy người Việt đang trả gần 3 triệu đồng cho điều gì? Dù vỏ hộp ghi Hàn hay Trung, thứ được bán là một câu chuyện "quốc bảo" có từ thời Joseon hay đời Thanh, là lớp giấy vàng và hộp gỗ, và là cảm giác đã làm tròn chữ hiếu.

Ba trăm năm trước, quan lại nhà Thanh tìm đến thanh tâm nguyên Triều Tiên để tránh hàng giả. Ba trăm năm sau, người Việt tìm đến "An cung Hàn Quốc" với cùng lý do, trong khi hàng giả thì chẳng cần chọn phe: mác nước nào bán chạy thì dán mác nước ấy. Khi niềm tin được bán đắt hơn sản phẩm, hàng giả sẽ luôn tìm được đường đi.

Dun