AI chỉ chiếm 4,5% vụ sa thải hàng loạt: Doanh nghiệp đang lợi dụng lý do để che đậy sai lầm?
Nếu AI đã thực sự thay thế lao động trên quy mô lớn, tăng trưởng năng suất đáng lẽ phải đang tăng tốc, nhưng điều đó không xảy ra.
Tờ Fortune cho hay bất chấp những dòng tít gây chấn động cảnh báo về việc robot chiếm lĩnh lực lượng lao động, một bản báo cáo nghiên cứu mới từ Oxford Economics đã đặt dấu hỏi lớn về kịch bản cho rằng trí tuệ nhân tạo (AI) hiện đang gây ra tình trạng thất nghiệp hàng loạt.
Theo phân tích của Oxford, các doanh nghiệp dường như không thay thế công nhân bằng AI trên quy mô lớn, thay vào đó các công ty có thể đang sử dụng công nghệ này như một lý do che đậy cho việc cắt giảm nhân sự định kỳ.
Trong báo cáo công bố ngày 7/1/2026, Oxford lập luận rằng, mặc dù có những bằng chứng mang tính giai thoại về việc mất việc làm, nhưng dữ liệu kinh tế vĩ mô không ủng hộ quan điểm về một sự chuyển dịch cơ cấu trong việc làm do tự động hóa gây ra.
Thay vào đó, báo cáo chỉ ra doanh nghiệp đang thực hiện một chiến lược che đậy cho những sai lầm cũ: “Chúng tôi nghi ngờ một số công ty đang cố gắng 'tô hồng' các vụ sa thải thành một câu chuyện tích cực thay vì tin xấu, chẳng hạn như để che đậy việc tuyển dụng quá mức trong quá khứ.”
Thao túng câu chuyện
Động lực chính cho việc "thay tên đổi họ" cho các đợt cắt giảm nhân sự này dường như nằm ở quan hệ cổ đông. Báo cáo lưu ý rằng việc quy kết cắt giảm nhân sự cho việc áp dụng AI “truyền tải một thông điệp tích cực hơn đến các nhà đầu tư” so với việc thừa nhận những thất bại trong kinh doanh truyền thống, chẳng hạn như nhu cầu tiêu dùng yếu hoặc “tuyển dụng quá mức trong quá khứ”.
Bằng cách đóng khung việc sa thải như một bước chuyển mình về công nghệ, các công ty có thể thể hiện mình là những nhà đổi mới có tư duy tiến bộ thay vì là những doanh nghiệp đang phải vật lộn với thời kỳ suy thoái theo chu kỳ.
Giáo sư quản trị Peter Cappelli của Trường Wharton cho biết các nghiên cứu về việc thị trường thường chào đón tích cực tin tức cắt giảm việc làm dẫn đến việc các công ty công bố “những vụ sa thải ảo” chưa từng thực sự xảy ra. Các công ty đã tận dụng phản ứng tích cực của thị trường chứng khoán đối với tin tức về việc sa thải tiềm năng.
Tuy nhiên chiêu trò này đã lộ tẩy từ vài thập kỷ trước khi các nhà đầu tư bắt đầu nhận ra rằng các công ty thậm chí còn không thực sự thực hiện các vụ sa thải mà họ đã tuyên bố.
Khi được hỏi về mối liên hệ giả định giữa AI và sa thải, Cappelli đề nghị mọi người nhìn kỹ vào các thông báo: “Tiêu đề là 'Vì AI', nhưng nếu bạn đọc kỹ những gì họ thực sự nói, họ sẽ nói rằng: 'Chúng tôi kỳ vọng AI sẽ đảm nhận công việc này'. Nhưng họ chưa làm được điều đó. Họ chỉ đang hy vọng. Doanh nghiệp nói điều đó vì đây là những gì họ nghĩ nhà đầu tư muốn nghe.”
Báo cáo của Oxford đã nêu bật dữ liệu từ Challenger, Gray & Christmas, một công ty tuyển dụng hàng đầu cung cấp dữ liệu về sa thải, để minh họa cho sự chênh lệch giữa nhận thức và thực tế.
Mặc dù AI được viện dẫn là lý do cho gần 55.000 vụ cắt giảm việc làm tại Mỹ trong 11 tháng đầu năm 2025 (chiếm hơn 75% tổng số vụ cắt giảm liên quan đến AI được báo cáo kể từ năm 2023), nhưng con số này chỉ chiếm vỏn vẹn 4,5% tổng số vụ mất việc làm được báo cáo.
Để so sánh, số lượng việc làm bị mất do “điều kiện thị trường và kinh tế” tiêu chuẩn lớn gấp bốn lần, tổng cộng là 245.000 ca. Khi nhìn vào bức tranh rộng lớn hơn của thị trường lao động Mỹ, nơi có từ 1,5 triệu đến 1,8 triệu công nhân mất việc mỗi tháng, thì “tổn thất việc làm liên quan đến AI vẫn còn tương đối hạn chế.”
Bài toán năng suất
Phía Oxford đưa ra một bài kiểm tra kinh tế đơn giản cho cuộc cách mạng AI: Nếu máy móc thực sự thay thế con người ở quy mô lớn, sản lượng trên mỗi công nhân còn lại phải tăng vọt. “Nếu AI đã thực sự thay thế lao động trên quy mô lớn, tăng trưởng năng suất đáng lẽ phải đang tăng tốc. Nhưng nhìn chung, điều đó không xảy ra.”
Báo cáo quan sát thấy rằng tăng trưởng năng suất gần đây thực tế đã chậm lại, một xu hướng phù hợp với các hành vi kinh tế theo chu kỳ hơn là một sự bùng nổ do AI thúc đẩy.
Mặc dù công ty thừa nhận rằng lợi ích năng suất từ các công nghệ mới thường mất nhiều năm để hiện thực hóa, nhưng dữ liệu hiện tại cho thấy việc sử dụng AI vẫn mang “tính chất thử nghiệm và chưa thay thế công nhân trên quy mô lớn.”
Đồng thời, chuyên gia kinh tế trưởng Diane Swonk của KPMG dẫn chứng dữ liệu gần đây từ Cục Thống kê Lao động Mỹ để xác nhận rằng thị trường lao động “tuyển dụng ít, sa thải ít” đang biến thành một cuộc “tăng trưởng nhưng không tạo ra việc làm” (jobless expansion).
Điều này khớp với những gì Savita Subramanian, giám đốc chiến lược định lượng và cổ phiếu Mỹ tại Bank of America Research, đã nói với Fortune vào tháng 8. Bà đồng ý rằng các thước đo năng suất “thực sự không cải thiện nhiều kể từ năm 2001,” gợi nhớ đến “nghịch lý năng suất” nổi tiếng của nhà kinh tế đoạt giải Nobel Robert Solow: “Bạn có thể thấy kỷ nguyên máy tính ở khắp mọi nơi, ngoại trừ trong các số liệu thống kê về năng suất.”
Ngoài ra, bản báo cáo của Oxford cũng giải quyết những lo ngại rằng AI đang bào mòn các công việc văn phòng cấp thấp (entry-level). Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp của sinh viên tốt nghiệp tại Mỹ đã tăng lên mức đỉnh 5,5% vào tháng 3/2025 nhưng Oxford Economics lập luận rằng điều này có khả năng là “do chu kỳ chứ không phải do cấu trúc,” chỉ ra rằng tình trạng “dư thừa nguồn cung” những người có bằng cấp là nguyên nhân khả dĩ hơn.
Tỷ lệ người từ 22 đến 27 tuổi có trình độ đại học ở Mỹ đã tăng lên 35% vào năm 2019, với mức tăng thậm chí còn mạnh hơn ở khu vực đồng tiền chung châu Âu (Eurozone).
Cuối cùng, Oxford Economics kết luận rằng những chuyển dịch trên thị trường lao động có khả năng sẽ mang tính “tiến hóa hơn là cách mạng.”
*Nguồn: Fortune, BI
