AI: Cách mạng công nghệ hay ván cược nghìn tỷ USD?

AI - Artificial Intelligence (trí tuệ nhân tạo) đã tạo nên một "cơn bão" trong suốt những năm qua, và đến lúc này, cơn bão ấy vẫn chưa hề lắng xuống.

Năm qua, truyền thông toàn cầu ghi nhận gần 200.000 bài báo về AI, phản ánh mức độ hiện diện chưa từng có của công nghệ này: từ tái định hình ngành công nghệ, tạo ra các tỷ phú mới, đến mặt trái bị lợi dụng trong các vụ lừa đảo xuyên biên giới. So với hơn 140.000 bài năm 2024 và 70.000 bài năm 2022, tốc độ bùng nổ của AI là chưa từng có.

“Bộ trưởng AI” phòng chống tham nhũng

Bước ngoặt diễn ra sau sự ra đời của ChatGPT cuối năm 2022. Làn sóng AI không chỉ bùng nổ mà còn lan rộng toàn cầu, đến mức năm 2025, nhiều tờ báo lớn lần đầu tiên tôn vinh “các kiến trúc sư AI” như Nhân vật của năm. Đây không phải là sự lựa chọn ngẫu nhiên, mà năm qua được đánh giá là một năm mà AI trên toàn cầu đã mang lại nhiều thành tựu mới cả trong cuộc sống và sản xuất.

Albania vừa bổ nhiệm một bộ trưởng “không có trái tim để rung động trước phong bì”, cũng không có nỗi sợ để bị đe dọa. Tên cô là Diella - một phần mềm AI phụ trách đấu thầu công. Khoác lên mình hình ảnh trang phục truyền thống Albania, Diella làm việc bằng giọng nói và phát hành văn bản có dấu điện tử, hạn chế phát sinh tiêu cực.

“Tôi chỉ có dữ liệu, khát khao kiến thức và các thuật toán tận tâm phục vụ công dân một cách công bằng, minh bạch và không mệt mỏi”, Diella.

Với Bộ trưởng AI, Albania đặt kỳ vọng 100% gói thầu công không dính tham nhũng khi người giữ cửa ngân sách là thuật toán – thứ không biết “linh hoạt”, chỉ biết đúng và sai.

Hay như tại Hong Kong (Trung Quốc), các nhà khoa học đã phát triển hệ thống AI có thể cảnh báo dông bão và mưa lớn sớm đến 4 giờ, trong khi nhiều mô hình hiện nay chỉ dự báo trước từ 20 phút đến 2 giờ. Hệ thống sử dụng dữ liệu vệ tinh, theo dõi quá trình hình thành mây dông và cập nhật dự báo mỗi 15 phút.

Với độ chính xác tăng hơn 15%, đồng nghĩa với việc thay vì ngước nhìn bầu trời đầy lo lắng, con người có thể nhìn vào màn hình - nơi AI đã kịp phân tích từ những cơn giận của thời tiết.

Còn ở một trường kỹ thuật tại Pháp, có một “sinh viên” chưa từng xin nghỉ học và cũng không bao giờ than khó. Tên cậu là Milo. Milo lắng nghe bài giảng, tự động chuyển toàn bộ nội dung thành văn bản, rồi biến chúng thành một chatbot để sinh viên có thể truy cập 24/7. Ôn tập, hỏi lại khái niệm phức tạp, rà soát bài tập - tất cả đều có thể thực hiện bất cứ lúc nào.

Milo không phải chiếc máy phát đáp án. Khác với robot ứng dụng AI tạo sinh, robot này được lập trình để gợi mở và định hướng, buộc người học phải tự tư duy. Trong giảng đường của tương lai, trí tuệ nhân tạo không làm bài thay bạn - mà khiến bạn phải động não nhiều hơn.

Đi xa hơn tại Tây Ban Nha, một công ty đã phát triển máy phát hiện nói dối dùng trong thẩm vấn tội phạm. Công ty Neurologyca phát triển hệ thống AI có khả năng nhận biết tới 92 cung bậc cảm xúc, dựa trên hơn 13 tỷ điểm dữ liệu. Hệ thống phân tích giọng nói, ngôn ngữ cơ thể và những thay đổi tinh tế trong biểu hiện để hiểu trạng thái cảm xúc của cá nhân - thậm chí cả đám đông. công nghệ này còn có thể cảnh báo sớm nguy cơ sức khỏe như đột quỵ hoặc xuất huyết não thông qua biến đổi cảm xúc. Từ chỗ phát hiện lời nói dối, AI giờ đây đang học cách dò tìm cả những tín hiệu nguy hiểm ẩn sau một gương mặt tưởng chừng bình thường.

Song hành với xu hướng trên thế giới, tại Việt Nam, AI cũng đang áp dụng tại nhiều lĩnh vực từ điều khiển giao thông, hàng không cho đến ngân hàng.

“AI như lá chắn giúp bảo vệ hệ thống thông tin cung cấp dịch vụ của hệ thống ngân hàng và phòng ngừa các giao dịch gian lận, giả mạo”, ông Lê Hoàng Chính Quang, Cục trưởng Cục Công nghệ thông (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam) cho biết.

Cuộc đua nghìn tỷ USD

Nếu AI là bản đồ kho báu của thế kỷ 21, thì mọi quốc gia đều nhìn thấy hai điểm chung: điểm xuất phát A và điểm đến I. Nhưng từ A đến I, không có một con đường duy nhất. Mỗi quốc gia chọn một lộ trình riêng, dựa trên nguồn lực, mong muốn và cách họ nhìn nhận vai trò của công nghệ.

Và trên những “cao tốc AI”, tiền không chỉ là nhiên liệu, mà là lợi thế chiến lược – để đến trước, chiếm vị trí, và đặt ra luật chơi.

Thống kê cho thấy, để chế tạo bom nguyên tử, nước Mỹ từng phải chi khoảng 30 tỷ USD cho Dự án Manhattan, tính theo giá hiện hành. Còn để bước chân lên Mặt Trăng, Washington đã đầu tư gần 300 tỷ USD cho chương trình Apollo.

Thế nhưng nếu cộng cả hai lại, thì vẫn chưa bằng số tiền Mỹ rót cho trí tuệ nhân tạo (AI) chỉ riêng trong một năm 2025 - ước tính khoảng 375 tỷ USD.

Trong hơn 10 năm qua, Mỹ đã bơm gần 2 nghìn tỷ USD vào AI - một quy mô đầu tư vượt xa bất kỳ chương trình khoa học - công nghệ nào trong lịch sử nước này.

Trên bản đồ nước Mỹ, các bang như Texas, Virginia, Arizona hay Ohio đang nổi lên như những “điểm nóng AI”, nơi các siêu trung tâm dữ liệu mọc lên ngày càng dày đặc.

Các quỹ đầu tư mạo hiểm tăng tốc rót tiền, trong khi những “gã khổng lồ” công nghệ buộc phải chi tiêu ở quy mô chưa từng có để không bị tụt lại.

Microsoft rót hàng chục tỷ USD vào OpenAI. Google và Meta liên tục mở rộng năng lực tính toán, trong khi Amazon tăng tốc đầu tư từ chip đến hạ tầng AI đám mây.

Phố Wall cũng không đứng ngoài cuộc. Cổ phiếu gắn với AI trở thành đầu tàu kéo các chỉ số lên mức kỷ lục, biến trí tuệ nhân tạo thành động cơ tăng trưởng chủ đạo của thị trường Mỹ.

“Cần tới các khoản đầu tư khổng lồ, bởi chúng ta phải xây dựng toàn bộ hạ tầng cần thiết cho hệ sinh thái nhiều lớp của AI. Đây là một cơ hội thực sự đặc biệt, và là đợt mở rộng hạ tầng lớn nhất trong lịch sử nhân loại”, ông Jensen Huang - Tổng Giám đốc điều hành, Tập đoàn Nvidia cho biết.

Tất cả những khoản đầu tư đó đang hội tụ về một mục tiêu dài hạn: trí tuệ nhân tạo tổng quát – AGI. Đây được xem là thế hệ AI có khả năng tư duy và sáng tạo ở cấp độ con người, có thể xử lý gần như mọi vấn đề trí tuệ với tốc độ và quy mô của siêu máy tính.

Cuộc chạy đua AGI đang khiến các công ty Mỹ sẵn sàng chấp nhận rủi ro lớn, dốc hàng trăm tỷ USD để giành lợi thế đi trước. Bởi trong tư duy chiến lược của nước Mỹ, đến trước quan trọng hơn sự chắc chắn tuyệt đối. Ai kiểm soát được các nền tảng AI sớm hơn sẽ nắm lợi thế lâu dài về kinh tế, quân sự và địa chính trị.

Còn với Trung Quốc, thay vì chạy đua mô hình AI khổng lồ, nước này ưu tiên tính ứng dụng cao: những hệ thống “đủ tốt”, chi phí thấp và triển khai nhanh. Năm 2024, Trung Quốc sản xuất khoảng 295.000 robot - gấp gần 9 lần Mỹ. Hai quốc gia Mỹ và Trung Quốc, đây không chỉ là cuộc đua công nghệ, mà là sự khác biệt giữa 2 triết lý phát triển.

Với Trung Quốc, robot giờ không chỉ để trình diễn công nghệ, mà đang được kiểm chứng giá trị trong thực tiễn và thương mại hoá quy mô lớn. Dữ liệu cho thấy Trung Quốc hiện có hơn 140 công ty sản xuất robot hình người hoàn chỉnh, với hơn 330 mẫu robot hình người được ra mắt năm ngoái. Theo phân tích của giới công nghệ Trung Quốc, trong cuộc đua AI, nước này vẫn đang tìm cách bứt phá công nghệ sản xuất chip, nhưng xét về mức độ ứng dụng của hệ sinh thái AI thì ưu thế đang thuộc về Trung Quốc. Bằng cách tích hợp AI với robot, Trung Quốc đã có nhiều đột phá trong phát triển trí tuệ nhân tạo hiện thân.

“Chúng ta đã chứng kiến xu hướng chuyển dịch của trí tuệ nhân tạo (AI) từ tác nhân đơn lẻ sang trí tuệ nhân tạo hiện thân. Công nghệ này hiện đang được áp dụng rộng rãi trong sản xuất và các kịch bản tiêu dùng. Đây cũng là một xu hướng chính của AI trong tương lai”, ông Cống Phi Minh, chuyên gia nghiên cứu Học viện Nghiên cứu Kinh tế vĩ mô, Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia Trung Quốc dự báo.

Tuy nhiên hiện nay, robot có trí tuệ nhân tạo hiện thân chỉ có thể thực hiện một tập hợp các hành động lặp đi lặp lại trong môi trường ổn định. Ví dụ robot có thể gấp quần áo ở trên bàn, nhưng khi chuyển sang vị trí khác, môi trường khác để làm công việc tương tự, thì chuỗi hành động sẽ thiếu độ chính xác. Để tạo bước đột phá lớn hơn trong ngành công nghiệp robot, Trung Quốc đang đẩy mạnh triển khai ứng dụng robot trong các kịch bản cụ thể để tích luỹ dữ liệu thực tế nhiều nhất có thể.

Theo các chuyên gia, Trung Quốc đang tiếp tục cải tiến công nghệ để sản xuất robot với số lượng nhiều hơn và giá thành thấp hơn. Đó là khi robot có thể tự sản xuất ra chính nó, mà không cần đến dây chuyền lắp ráp do con người thao tác nữa.

Các nhà khoa học và cộng đồng doanh nghiệp nước này cũng đang nghiên cứu để tìm ra đột phá trong nguồn pin cho robot hay tạo mã nguồn mở để chia sẻ và làm giàu dữ liệu. Trong tương lai gần, AI hay robot sẽ trở nên thực sự phổ biến và gần gũi trong cuộc sống.

“Bong bóng” AI?

Phát triển AI được xem là xu hướng khó có thể đảo ngược, song không ít chuyên gia đang lo lắng về một nguy cơ “bong bóng dot-com” có thể sẽ tái hiện.

“Có một câu hỏi rất thực tế: liệu mọi thứ có đang bị đẩy đi quá nhanh hay không – và đó chính là yếu tố bong bóng”, ông Jims Bullard - Cựu Chủ tịch Ngân hàng Dự trữ Liên bang St. Louis đặt vấn đề.

Theo ông Jims Bullard, cuộc chơi này có những công ty cực kỳ giàu như Meta, Amazon hay Microsoft, nên họ có rất nhiều tiền để ném vào cuộc đua này. Động lực xây nhiều trung tâm dữ liệu chính là nỗi lo bị đối thủ vượt qua. Điều này đang biến các công ty công nghệ thành những doanh nghiệp mang dáng dấp công nghiệp nặng, với lượng vốn vật chất khổng lồ giống như các công ty dầu khí.

Cuối năm 2022, cái tên ChatGPT làm chao đảo giới công nghệ. Trong 5 ngày, có 1 triệu người dùng. Sau 2 tháng, con số vượt 100 triệu – nhanh hơn cả Instagram và Facebook cộng lại. Song đến năm 2024, “bữa tiệc” dường như bắt đầu nguội. Doanh thu của OpenAI chỉ khoảng 3,7 tỷ USD, trong khi mức lỗ lên tới 5 tỷ USD. Thế nhưng thị trường vẫn định giá công ty này vào khoảng 500 tỷ USD - giống như trả giá trên trời cho một chiếc xe đua dù biết nó bị rò xăng.

Đến năm 2030, AI cần khoảng 6,7 nghìn tỷ USD cho hạ tầng. Để bù lại, ngành này phải tạo ra 2.000 tỷ USD doanh thu mỗi năm. Trong khi hiện tại ngành này mới tạo ra khoảng 200 tỷ USD - chưa đến 1/10 con số cần có.

Năm 2024 là đỉnh kỳ vọng. Sang 2025, AI tạo sinh trượt xuống “vùng trũng”. Doanh nghiệp bắt đầu hỏi câu hỏi: tiền đâu ra? Gần 2 triệu USD chi cho mỗi dự án AI, nhưng chưa đến 30% lãnh đạo nói rằng họ hài lòng với hiệu quả đầu tư. Những món đồ chơi hào nhoáng bị cất đi, thay bằng các nền móng khô khan hơn: dữ liệu, vận hành, quản trị rủi ro.

Vậy bong bóng có nổ không? Câu trả lời là “Chưa”. Khác với kỷ nguyên dot-com, những người đang thổi phồng AI là các tập đoàn có lợi nhuận thật và nguồn tiền cực lớn. Nếu Microsoft bỏ cuộc, Google thắng. Nếu Google chùn tay, Amazon tiến lên. Không ai muốn là người bỏ cuộc trước.

Lịch sử cho thấy bong bóng chỉ nổ khi một cú sốc buộc tất cả phải ngừng giả vờ: tiền đột ngột cạn, hoặc một vụ sập mang tính biểu tượng. Bong bóng chưa nổ, nhưng đã căng. Và khi tất cả đều cược lớn, chỉ cần một người đứng dậy khỏi bàn, cả ván bài có thể thay đổi.

Bên cạnh nỗi lo bong bóng AI phập phồng, thì còn nhiều rủi ro hiện hữu. Theo dự báo của Forrester, AI có thể trực tiếp khiến 10,4 triệu việc làm tại Mỹ biến mất vào năm 2030, tương đương 6 % lực lượng lao động của quốc gia này - đặc biệt là các công việc có tính chất lặp lại hay kỹ năng thấp.

Rủi ro thứ hai, là thông tin sai lệch. Thống kê năm qua của Newsguard cho thấy hiện có 2.089 trang tin tức trên thế giới đang được vận hành hoàn toàn bằng AI, tăng đột biến gần 12 lần so với 2023. Còn các chatbot lớn như Chatgpt hay Meta có xác suất trích dẫn thông tin sai lệch khá thường xuyên, lên tới 40%. Chưa kể các rủi ro về bản quyền và lộ lọt thông tin.

Ngoài ra, lừa đảo và deepfake hoàn toàn không còn là chuyện viễn tưởng. Theo Cyber Security Ventures, AI giờ trở thành yếu tố chính gây ra hơn 10,5 nghìn tỷ USD thiệt hại toàn cầu từ tội phạm mạng. Hệ thống AI có thể tạo nội dung, tài liệu hoặc hình ảnh giả chi tiết đến mức các hệ thống xác thực truyền thống không phát hiện được, ngay cả con người cũng gặp khó khăn khi phân biệt thật giả.

Liên Hợp Quốc bày tỏ lo ngại sâu sắc về tác động của AI đối với an ninh quốc tế, đặc biệt là nguy cơ chạy đua vũ trang, sai lầm chiến lược và leo thang xung đột, đồng thời kêu gọi các quốc gia cùng hợp tác để xử lý rủi ro và cơ hội của công nghệ này.

AI được tạo ra bởi con người, và cuối cùng cũng vì con người. Nhưng cuộc chạy đua giữa thực tế và kỳ vọng vẫn đang tiếp diễn từng ngày, từng giờ - và chưa có hồi kết rõ ràng. Trong hành trình ấy, câu hỏi quan trọng nhất không chỉ là AI sẽ đi xa đến đâu, mà là con người sẽ lựa chọn đi cùng AI như thế nào.

Theo PV