500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính liệt sĩ: Cuộc tìm kiếm trong hy vọng
Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, một chiến dịch lấy mẫu ADN quy mô lớn đang được triển khai ở Quảng Trị với hy vọng trả lại danh tính cho hàng vạn liệt sĩ còn thiếu thông tin. Mỗi chiếc răng còn nguyên chân răng, mỗi đoạn xương nhỏ còn sót lại sau hơn nửa thế kỷ đều mang theo một hy vọng: Giúp một gia đình nào đó khép lại nỗi chờ đợi kéo dài suốt mấy chục năm.
Giữa nghĩa trang hơn 10.000 phần mộ
Sáu giờ ba mươi phút sáng, mặt trời vừa nhô lên khỏi những hàng cây phía đông Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9. Không gian vẫn còn phảng phất hơi sương nhưng cái nóng đặc trưng của miền Trung đã bắt đầu hiện rõ. Trên những lối đi giữa các khu mộ, cán bộ, chiến sĩ Đội Tìm kiếm và Quy tập hài cốt liệt sĩ 584 thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị cùng các lực lượng chức năng nhanh chóng vào vị trí làm việc.
Nghĩa trang Quốc gia Đường 9 những ngày hè tháng 6 bỏng rát
Hơn 10.000 phần mộ liệt sĩ đang yên nghỉ nơi đây. Trong số đó, hàng nghìn ngôi mộ vẫn chỉ mang dòng chữ ngắn ngủi: “Mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin”. Những tấm bia trắng nối tiếp nhau chạy dài theo triền đồi. Có người nằm xuống khi tuổi đời chưa đầy đôi mươi. Có người ngã xuống trên chiến trường nước bạn Lào. Và đa số họ, đến hôm nay vẫn chưa một lần được gọi đúng tên mình.
Giữa không gian tĩnh lặng ấy, công việc của những người lính Đội 584 bắt đầu.
Từng phần mộ được xác định vị trí chính xác theo khu, lô. Mỗi ngôi mộ được cấp một mã định danh riêng. Các tổ kỹ thuật cẩn thận chụp ảnh hiện trạng, ghi nhận từng chi tiết trước khi tiến hành khai quật. Không ai nói to. Mọi động tác đều diễn ra chậm rãi, cẩn trọng như thể sợ làm phiền giấc ngủ của những người đã khuất.
Trung tá Ngô Thanh Liêm, Đội trưởng Đội 584 cho biết: Chiến dịch lần này là một phần của “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Riêng tại Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9, lực lượng chức năng sẽ lấy mẫu đối với 5.929 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin.
Cùng thời điểm, công việc tương tự cũng đang được triển khai tại Nghĩa trang liệt sĩ Ba Dốc và trước đó là Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn. “Tổng số phần mộ liệt sĩ chưa xác định thông tin được lấy mẫu trong đợt này trên địa bàn tỉnh hơn 22.000 phần mộ. Đây là khối lượng công việc rất lớn” - Trung tá Liêm nói.
Phía sau những con số ấy là hàng vạn gia đình vẫn đang ngóng tin người thân. Là những người mẹ đã bạc trắng mái đầu. Là những người vợ cả đời thờ chồng bằng một tấm ảnh cũ. Là những đứa con chưa từng được gặp cha.
Mỗi chiếc răng là một tia hy vọng
Sau khi hoàn tất công đoạn khai quật, hài cốt liệt sĩ được đưa đến khu vực lấy mẫu nằm dưới những mái bạt dựng tạm giữa nghĩa trang. Ở đó, bác sĩ Võ Ngọc Tú, cán bộ Trung tâm Pháp y tỉnh Quảng Trị cùng đồng nghiệp bắt đầu công việc chuyên môn.
Bác sĩ Tú kể rằng, khi nhận quyết định tham gia chiến dịch, anh gần như không đắn đo. “Được góp sức vào công việc này là niềm vinh dự của người làm nghề y. Mình biết phía sau mỗi mẫu ADN là hy vọng của một gia đình” - anh nói.
Khu vực lấy mẫu là nơi nhiều cảm xúc nhất, tất cả đều vỡ oà khi hài cốt liệt sĩ còn nguyên vẹn
Theo quy trình chuyên môn, mẫu lý tưởng nhất để giám định ADN là răng, đặc biệt là những chiếc còn nguyên chân răng. Nếu không còn răng, lực lượng chuyên môn sẽ tìm kiếm các đoạn xương còn đủ điều kiện bảo quản vật liệu di truyền.
Tuy nhiên, thời gian là kẻ thù lớn nhất. Hơn nửa thế kỷ nằm dưới lòng đất, nhiều hài cốt đã bị phong hóa nghiêm trọng. Có những phần mộ vừa mở ra, xương đã mủn thành bột. Có những trường hợp hoàn toàn không còn khả năng lấy mẫu. “Nhìn bằng cảm quan chúng tôi có thể đánh giá sơ bộ. Nhiều bộ hài cốt không còn đủ điều kiện để tách chiết ADN. Những lúc như vậy ai cũng thấy tiếc nuối vô cùng, như mình đang có lỗi với các liệt sĩ vậy” - bác sĩ Tú chia sẻ.
Cuối buổi chiều, những hộp mẫu được niêm phong cẩn thận và chuyển về nơi bảo quản. Bên trong mỗi hộp chỉ là vài chiếc răng hoặc một đoạn xương nhỏ, nhưng vô giá với những gia đình ngày ngày đêm trông ngóng. Trong tương lai, các mẫu ADN này sẽ được chuyển đến cơ quan chuyên môn giám định, đối sánh với cơ sở dữ liệu thân nhân liệt sĩ trên toàn quốc.
Theo thống kê ban đầu, có khoảng 80% số phần mộ được khai quật còn đủ điều kiện thu nhận mẫu. Con số ấy khiến những người làm nhiệm vụ càng thêm nâng niu từng chiếc răng, từng đoạn xương còn sót lại. Bởi biết đâu chính từ những mẫu phẩm nhỏ bé ấy sẽ mở ra cơ hội xác định danh tính cho một người lính đã mất thông tin suốt hơn nửa thế kỷ.
Những người lính dưới cái nắng bỏng rát
Mười một giờ trưa. Nhiệt độ ngoài trời vượt ngưỡng 38 độ C. Mặt đất trong nghĩa trang hắt lên những luồng hơi nóng bỏng rát. Dưới các mái bạt, mồ hôi thấm đẫm lưng áo những người lính. Công việc vẫn tiếp tục. Ngày nào cũng vậy. Sáu giờ ba mươi sáng bắt đầu. Mười một giờ nghỉ trưa. Buổi chiều làm việc đến gần năm giờ. Hầu hết các công đoạn đều thực hiện thủ công. Từ khai quật, nâng hạ phần mộ, vận chuyển hài cốt đến hoàn trả mộ phần.
Mọi động tác đều diễn ra chậm rãi, cẩn trọng như thể sợ làm phiền giấc ngủ của những người đã khuất
Để giảm sức người và bảo đảm nguyên trạng các ngôi mộ, cán bộ, chiến sĩ Đội 584 đã tự chế hệ thống ròng rọc phục vụ việc nâng hạ. Sáng kiến giản dị ấy giúp công việc thuận lợi hơn rất nhiều. Nhưng điều khiến người ta cảm nhận rõ nhất không phải là sự vất vả. Mà là thái độ của những người đang làm việc. Mỗi khi tiếp xúc với hài cốt liệt sĩ, họ đều rất nhẹ tay. Khi đặt lại tiểu quách xuống huyệt mộ, ai cũng làm bằng tất cả sự cẩn trọng. Giữa cái nóng gay gắt của miền Trung, sự tôn kính ấy hiện hữu trong từng động tác.
Trung tá Ngô Thanh Liêm nói rằng, anh em trong đơn vị luôn nhắc nhau phải làm việc với tinh thần trách nhiệm cao nhất. “Đây không chỉ là nhiệm vụ quân sự. Đây còn là sự tri ân đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc” - anh nói.