Việt Nam và nghịch lý béo phì: Tỷ lệ thấp nhất nhưng tốc độ 'phi mã' nhanh nhất khu vực, thói quen chết người đang đẩy giới văn phòng vào cơn lốc bệnh tật

Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý y tế công cộng đầy lo ngại. Theo báo cáo World Obesity Atlas 2025, dù chúng ta hiện thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ béo phì thấp nhất Đông Nam Á, nhưng tốc độ gia tăng lại đang dẫn đầu khu vực.

Điều đáng báo động là "cơn lốc" này đang quét qua giới văn phòng và người trẻ, những người vốn được coi là nhạy bén nhất với thông tin nhưng lại đang "mắc kẹt" trong chính lối sống hiện đại của mình.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo béo phì là một bệnh mạn tính phức tạp và đang trở thành “đại dịch” bởi diễn tiến âm thầm nhưng để lại hệ lụy sâu rộng, không chỉ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cá nhân mà còn tạo áp lực lớn lên nền kinh tế quốc gia.

Theo World Obesity Atlas 2023, tổng chi phí kinh tế do béo phì tại Việt Nam được dự báo sẽ tăng từ 4 tỷ USD vào năm 2020 lên hơn 16 tỷ USD vào năm 2035. Riêng chi phí y tế có thể tăng gấp ba lần từ 372 triệu USD lên 1,27 tỷ USD.

Mặc dù vậy, Việt Nam hiện chỉ xếp hạng 108/183 quốc gia về mức độ sẵn sàng trong điều trị béo phì, phản ánh rõ những khoảng trống trong hệ thống y tế và sự thiếu hụt trong phối hợp ứng phó toàn diện.

Sát thủ mang tên “tiện lợi”

Báo cáo mới nhất từ sự hợp tác giữa Novo Nordisk và Decision Lab dựa trên khảo sát 1.004 người trưởng thành tại 5 thành phố lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ) đã phác họa một bức tranh tương phản về nhận thức của người Việt.

Có đến 83% người tham gia khảo sát thừa nhận béo phì là một bệnh lý có nguy cơ kéo theo các bệnh mạn tính hiểm nghèo như tim mạch, tiểu đường và rối loạn mỡ máu. Đặc biệt, 72% nhận thức được mối liên hệ giữa béo phì với ung thư và vô sinh. Điều này cho thấy kiến thức cơ bản về tác hại của béo phì đã được phổ biến khá rộng rãi.

Thế nhưng, tại sao con số này không chuyển hóa thành những bước chạy trên máy tập hay những bữa ăn lành mạnh?

Câu trả lời nằm ở sự "trẻ hóa" của các bệnh lý. Với người trẻ, béo phì thường diễn tiến thầm lặng, không gây đau đớn tức thời. Tâm lý "mình còn trẻ, mình còn thời gian" khiến sự nguy hiểm của béo phì trở nên mơ hồ so với những áp lực deadline ngay trước mắt. Các bạn trẻ đang đánh đổi sức khỏe tương lai lấy sự thong dong giả tạo của hiện tại.

Theo báo cáo, khoảng cách giữa "biết" và "hành động" vẫn là một vực thẳm. Dù biết nguy hiểm, nhưng việc can thiệp sớm vẫn vô cùng hạn chế. Lý do không chỉ nằm ở ý thức cá nhân mà còn bị bủa vây bởi lối sống hiện đại và những rào cản tâm lý vô hình.

Gần 2/3 số người được hỏi cho biết họ ngồi làm việc hoặc giải trí quá 6 giờ mỗi ngày. Kết hợp với việc hơn 1/3 thường xuyên tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn, nhiều năng lượng, chúng ta đang vô tình tạo ra một "môi trường sinh béo" (obesogenic environment) cực kỳ bền vững.

Hiện nay, người dân Việt Nam đang sống trong kỷ nguyên mà mọi thứ chỉ cách một cái chạm màn hình. Chính sự tiện lợi này đang âm thầm "triệt tiêu" mọi cơ hội vận động của giới trẻ.

Thay vì đi bộ ra quán ăn, mọi người chọn đặt app. Một vài bước chân ngắn ngủi cũng bị thay thế bởi sự xuất hiện của các shipper. Sau 8 tiếng nhìn màn hình máy tính tại văn phòng, chúng ta lại tiếp tục "giải trí" bằng 3-4 tiếng nhìn màn hình điện thoại.

Sự tiện lợi đã vô tình tạo ra một "môi trường sinh béo" hoàn hảo, nơi mà việc giữ gìn vóc dáng trở thành một cuộc chiến chống lại sự cám dỗ của công nghệ.

Ngồi quá 6 giờ mỗi ngày không chỉ khiến vòng bụng tăng size, mà còn là "lời mời gọi" các bệnh lý mạn tính ghé thăm sớm. Rối loạn mỡ máu, kháng insulin, hay thoái hóa cột sống vốn là chuyện của tuổi trung niên, nay đã bắt đầu xuất hiện ở những người mới ngoài 20.

Đáng buồn hơn, béo phì vẫn đang phải gánh chịu sự kỳ thị nặng nề từ cộng đồng. Theo số liệu của Decision Lab, hơn 50% người khảo sát cho rằng béo phì là hệ quả của sự lười biếng hoặc thiếu ý chí. Khoảng 69% vẫn giữ quan niệm đây là lỗi của sự thiếu kỷ luật bản thân.

Chính những định kiến này đã tạo ra một bức tường tâm lý ngăn cản người bệnh tìm kiếm sự hỗ trợ y tế chuyên nghiệp. Thay vì coi béo phì là một bệnh mạn tính cần điều trị, xã hội lại coi đó là một "khuyết điểm về đạo đức" hoặc lối sống.

Khoảng 79% người tham gia khảo sát cũng thừa nhận rằng người béo phì gặp bất lợi lớn trong các công việc coi trọng ngoại hình, càng làm trầm trọng thêm vấn đề sức khỏe tinh thần và hiệu suất lao động.

Sai lệch trong nhận thức gia đình

Sự sai lệch trong nhận thức còn bắt nguồn từ trong chính mỗi gia đình. Nghiên cứu chỉ ra rằng 55% phụ huynh vẫn giữ quan niệm truyền thống: trẻ em "bụ bẫm" mới là khỏe mạnh. Chính tư duy này đã vô tình nuôi dưỡng những thói quen dinh dưỡng sai lầm ngay từ nhỏ, khiến béo phì trẻ em trở thành một thách thức lớn cho hệ thống y tế trong 10-20 năm tới.

Hệ quả sức khỏe của béo phì thường diễn tiến chậm, không gây đau đớn tức thời như các bệnh cấp tính, dẫn đến tâm lý chủ quan. Khi các biến chứng xuất hiện, gánh nặng chi phí điều trị cho các bệnh đồng mắc (như suy thận, đột quỵ, tim mạch) sẽ trở thành áp lực khổng lồ lên ngân sách quốc gia và tài chính gia đình.

Báo cáo "Vietnam Obesity Study 2025" đưa ra một thông điệp rằng đã đến lúc phải tái định nghĩa béo phì. Đây không phải là một sự lựa chọn về lối sống, mà là một bệnh lý mạn tính cần được can thiệp y tế sớm và bài bản.

Việc giải quyết bài toán này không thể chỉ dựa vào nỗ lực của từng cá nhân với những lời khuyên "ăn ít đi, tập nhiều lên" vốn đã lỗi thời và thiếu hiệu quả đối với người bệnh nặng.

Theo báo cáo, Việt Nam cần một chiến lược đồng bộ. Thứ nhất, các chính sách y tế công cộng cần công nhận béo phì là bệnh mạn tính để có lộ trình bảo hiểm và điều trị chuẩn hóa. Thứ hai, doanh nghiệp và cộng đồng cần xóa bỏ định kiến, tạo môi trường làm việc công bằng và khuyến khích vận động. Thứ ba, truyền thông cần thay đổi ngôn ngữ, chuyển từ việc "đổ lỗi cho nạn nhân" sang việc hỗ trợ và thấu hiểu.

Như ông Erik Wiebols, Tổng Giám đốc Novo Nordisk Việt Nam đã nhấn mạnh, mục tiêu của nghiên cứu này là cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học để các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia y tế có thể xây dựng những giải pháp thiết thực, nhằm đảo ngược xu hướng gia tăng béo phì, bảo vệ tương lai sức khỏe của thế hệ trẻ Việt Nam.

Việt Nam có thể đang có tỷ lệ béo phì thấp, nhưng nếu không hành động quyết liệt ngay từ bây giờ, chúng ta sẽ sớm phải trả giá đắt cho sự chậm trễ trong nhận thức. Béo phì cần được nhìn nhận đúng như một thách thức chiến lược đối với sức khỏe quốc gia.

*Nguồn: Vietnam Obesity Study 2025 (Novo Nordisk & Decision Lab)

Băng Băng