Thuế là gì? Tại sao thuế tồn tại ở khắp mọi nơi trên thế giới?

Thuế là gì?

Theo cách hiểu phổ biến hiện nay, thuế là khoản đóng góp bắt buộc, không hoàn trả trực tiếp, do nhà nước thu từ cá nhân và tổ chức để hình thành ngân sách công. Khác với phí hay lệ phí, người nộp thuế không nhận lại một dịch vụ cụ thể tương ứng, mà hưởng lợi gián tiếp thông qua các hàng hóa và dịch vụ công như hạ tầng, an ninh, giáo dục, y tế hay hệ thống pháp luật.

Sự ra đời của Thuế

Thời kỳ sơ khai, khi con người chuyển từ đời sống du mục sang định cư, nhu cầu tổ chức cộng đồng và bảo vệ lãnh thổ bắt đầu hình thành. Để duy trì trật tự, phân xử tranh chấp và tổ chức phòng thủ, cộng đồng cần một bộ máy quyền lực sơ khai. Đổi lại, các thành viên phải đóng góp một phần sản vật hoặc sức lao động nhằm nuôi dưỡng và duy trì bộ máy đó. Đây được xem là hình thức tiền thân của thuế - sự đóng góp bắt buộc để phục vụ lợi ích chung.

Khi các nền văn minh lớn ra đời như Ai Cập hay Lưỡng Hà, thuế dần được thể chế hóa. Nhà nước cổ đại bắt đầu ghi chép, đo lường và tổ chức thu thuế một cách hệ thống, chủ yếu dưới dạng nông sản, kim loại hoặc lao dịch. Nguồn thu này được sử dụng để duy trì quân đội, bộ máy hành chính và xây dựng các công trình công cộng quy mô lớn như hệ thống thủy lợi, đê điều và kim tự tháp.

Các hình thái biểu hiện của Thuế qua từng thời kỳ

Thời kỳ Cổ đại: Thuế là sức lao động và sản vật

Ở thời đại này, tiền tệ chưa phổ biến. Thuế được biểu hiện qua "Thuế thân" và "Thuế vật". Ở Ai Cập người dân nộp thuế bằng ngũ cốc, gia súc hoặc trực tiếp bỏ sức lao động để xây dựng các công trình công cộng còn ở La Mã thuế được thu từ các vùng đất bị chinh phục dưới dạng nông sản và kim loại quý.

Thời kỳ Phong kiến: Hệ thống Tô - Thuế - Lao dịch

Đây là thời kỳ thuế gắn liền với quyền sở hữu đất đai. Nhà vua là người sở hữu tối cao, và thần dân "thuê" đất để canh tác. Người dân phải nộp một phần lớn mùa màng (Tô), nộp các sản phẩm thủ công (Thuế) và phải đi lính hoặc làm việc nặng nhọc cho triều đình (Lao dịch). Hệ thống này thường rất nặng nề và là nguyên nhân của nhiều cuộc khởi nghĩa trong lịch sử.

Thời kỳ Cách mạng Công nghiệp: Sự lên ngôi của Thuế gián thu

Khi giao thương phát triển, thuế không còn chỉ gói gọn trong mảnh ruộng. Các quốc gia bắt đầu đánh thuế vào hàng hóa lưu thông, xuất nhập khẩu. Đây là tiền thân của các loại thuế tiêu dùng hiện đại. Thuế bắt đầu được tính toán bằng tiền mặt một cách chính xác hơn nhờ sự ra đời của hệ thống ngân hàng.

Thời kỳ Hiện đại: Hệ thống Thuế đa tầng và Kỹ thuật số

Ngày nay, biểu hiện của thuế ngày càng đa dạng và tinh vi. Thuế trực thu được đánh trực tiếp vào thu nhập của cá nhân và doanh nghiệp, theo đó mức đóng góp tăng lên cùng với thu nhập. Bên cạnh đó, thuế gián thu được "ẩn" trong giá trị hàng hóa và dịch vụ như thuế giá trị gia tăng hay thuế tiêu thụ đặc biệt, khiến bất kỳ ai tham gia tiêu dùng đều đang gián tiếp nộp thuế. Trong kỷ nguyên 4.0, sự phát triển của kinh tế số và các giao dịch xuyên biên giới trên các nền tảng như Google, Facebook hay các loại tài sản kỹ thuật số cũng đang tạo ra những hình thái thuế mới, đặt ra những thách thức chưa từng xuất hiện trong lịch sử thuế truyền thống.

Thuế - Tấm gương phản chiếu sự phát triển

Nhìn vào lịch sử của thuế, ta thấy được lịch sử phát triển của nhân loại. Từ việc nộp một con cừu để được bảo vệ, đến việc trích một phần lương để xây dựng hệ thống an sinh xã hội, thuế đã chuyển mình từ một công cụ của sự cưỡng chế sang một hợp đồng xã hội tự nguyện và văn minh.

Thuế thường được nhìn nhận như một khoản chi bắt buộc, song trên thực tế, phần lớn các dịch vụ công và nền tảng vận hành của xã hội hiện đại - từ hạ tầng giao thông, giáo dục, y tế đến an ninh - đều được hình thành từ nguồn thu này. Lịch sử của thuế vì thế cũng là lịch sử về cách con người tổ chức xã hội và chia sẻ trách nhiệm chung.

Đại Nghĩa