Nipah: Tại sao dịch bệnh có tỷ lệ tử vong 40-75% vẫn chưa có vaccine sau 20 năm phát hiện?

Sau hơn hai thập kỷ kể từ khi phát hiện, virus Nipah vẫn là một trong những mối đe dọa tiềm tàng lớn nhất đối với an ninh y tế toàn cầu. Trong khi thế giới đã tạo ra vaccine COVID-19 chỉ trong chưa đầy một năm, câu hỏi đặt ra là tại sao bài toán Nipah vẫn chưa được giải quyết?

Nghịch lý của những mầm bệnh "sporadic"

Lý do đầu tiên và quan trọng nhất khiến Nipah chưa có vaccine không nằm ở trình độ khoa học, mà nằm ở bài toán kinh tế và đặc điểm dịch tễ. Theo dữ liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Nipah là loại virus lây truyền từ động vật sang người với tỷ lệ tử vong cực cao, dao động từ 40% đến 75% tùy theo đợt bùng phát – cao gấp hàng chục lần so với SARS-CoV-2.

Tuy nhiên, khác với COVID-19 lây lan toàn cầu với tốc độ chóng mặt, Nipah thường bùng phát theo mô hình rải rác (sporadic) tại các khu vực nhỏ ở Nam Á và Đông Nam Á (như Bangladesh, Ấn Độ).

Từ góc độ kinh doanh của các tập đoàn dược phẩm lớn (Big Pharma), việc đầu tư hàng tỷ USD vào một loại vaccine mà thị trường tiêu thụ chỉ xuất hiện vài chục đến vài trăm ca mỗi năm là một sự mạo hiểm về tài chính. Không có sự bùng phát quy mô lớn, việc thực hiện các thử nghiệm lâm sàng Giai đoạn 3 (Phase 3) để chứng minh hiệu quả bảo vệ là cực kỳ khó khăn và tốn kém.

Theo báo cáo từ liên minh CEPI, Nipah được xếp vào nhóm mầm bệnh có nguy cơ gây đại dịch nhưng lại thiếu động lực thương mại. Đây chính là "khoảng trống thị trường" mà các tổ chức phi lợi nhuận và chính phủ đang phải nỗ lực lấp đầy.

Hiện nay, cục diện đang thay đổi nhờ sự xuất hiện của các "nhà cái" lớn như CEPI (Liên minh Đổi mới Sẵn sàng cho Dịch bệnh) và các nền tảng công nghệ mới.

Hãng Moderna, cái tên đình đám sau thành công của vaccine Spikevax, đang dẫn đầu cuộc đua với ứng viên vaccine mRNA-1215 cho Nipah. Dự án này nhận được sự hỗ trợ lớn về mặt kỹ thuật từ Viện Dị ứng và Bệnh nhiễm trùng Quốc gia Mỹ (NIAID). Theo dữ liệu từ ClinicalTrials.gov, Moderna đã chính thức hoàn thành việc thu thập dữ liệu thử nghiệm lâm sàng Giai đoạn 1 vào tháng 9/2024 để đánh giá tính an toàn và khả năng đáp ứng miễn dịch.

Lợi thế của Moderna là nền tảng mRNA cho phép họ "thiết kế" vaccine cực nhanh ngay khi có mã gene của virus. Thay vì nuôi cấy virus thật, họ chỉ cần bản hướng dẫn di truyền để cơ thể tự sản xuất protein kháng nguyên.

Trong khi đó, CEPI đóng vai trò là "bà đỡ" tài chính. Tính đến nay, CEPI đã cam kết hơn 100 triệu USD cho các chương trình nghiên cứu vaccine và thuốc sinh học liên quan đến Nipah.

Mới đây nhất, vào tháng 10/2025, CEPI đã hợp tác với Viện Serum Ấn Độ và Đại học Oxford để sản xuất vaccine ChAdOx1 NipahB cho các thử nghiệm Giai đoạn 2, với mục tiêu dự trữ sẵn 100.000 liều cho các tình huống khẩn cấp.

Việc đầu tư này không chỉ nhằm mục đích thương mại thuần túy, mà còn là một phần của "Nhiệm vụ 100 ngày", một dự án nỗ lực giúp thế giới sản xuất vaccine trong vòng 100 ngày kể từ khi phát hiện mầm bệnh mới (Disease X).

Khi mRNA là "chìa khóa"

Ngoài các tập đoàn lớn thì liệu các startup Bio-tech có thể chen chân vào thị trường này? Câu trả lời là "Có", và thậm chí là rất triển vọng.

Thứ nhất, công nghệ mRNA đã hạ thấp rào cản gia nhập ngành. Thay vì xây dựng các nhà máy sản xuất sinh học khổng lồ và phức tạp, các startup có thể tập trung vào thiết kế cấu trúc phân tử và hệ thống phân phối hạt lipid (LNP). Sự linh hoạt này cho phép các công ty nhỏ thử nghiệm nhiều biến thể kháng nguyên với chi phí thấp hơn truyền thống.

Thứ hai, các dòng vốn từ CEPI hay các quỹ đầu tư mạo hiểm đang ưu tiên cho các nền tảng có khả năng thích ứng cao. Ví dụ, vào tháng 3/2025, CEPI đã công bố gói tài trợ 13,38 triệu USD cho startup Gennova Biopharmaceuticals (Ấn Độ) để phát triển công nghệ mRNA tự khuếch đại (saRNA) cho Nipah.

Công nghệ này cho phép sử dụng liều lượng thấp hơn nhưng vẫn tạo ra phản ứng miễn dịch mạnh, một lợi thế cạnh tranh tuyệt vời về giá thành và khả năng sản xuất hàng loạt tại các nước đang phát triển.

Thứ ba, cơ chế "Animal Rule" của FDA (Mỹ) mở ra lộ trình pháp lý mới. Do không thể thử nghiệm hiệu quả trên người trong các đợt bùng phát nhỏ, các cơ quan quản lý có thể xem xét phê duyệt dựa trên các dữ liệu từ động vật và các chỉ số thay thế (surrogate markers). Đây là cơ hội để các startup rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường nếu họ chứng minh được tính an toàn vượt trội.

Rõ ràng, việc phát triển vaccine Nipah không còn đơn thuần là một dự án R&D y tế, mà là một khoản bảo hiểm cho nền kinh tế toàn cầu. Với tỷ lệ tử vong cao gấp 20 lần so với COVID-19, một vụ rò rỉ hoặc biến chủng lây lan rộng của Nipah có thể gây ra thiệt hại kinh tế không thể đong đếm.

Theo ước tính từ báo cáo tiến độ 2024 của CEPI, các nỗ lực sẵn sàng ứng phó dịch bệnh có thể giúp thế giới tránh được hàng nghìn tỷ USD thiệt hại kinh tế và hàng triệu ca tử vong nếu một đại dịch tương tự COVID-19 xảy ra.

Đối với các startup Bio-tech, lời giải không nằm ở việc tìm kiếm một thị trường tiêu dùng khổng lồ ngay lập tức, mà nằm ở việc sở hữu "nền tảng công nghệ sẵn sàng". Khi một startup chứng minh được họ có thể chế tạo vaccine Nipah hiệu quả, giá trị định giá của họ sẽ tăng vọt nhờ khả năng ứng dụng nền tảng đó cho hàng loạt các loại virus khác trong tương lai.

Cuộc đua vaccine Nipah chính là minh chứng cho một kỷ nguyên mới của ngành y sinh: Nơi công nghệ mRNA xóa nhòa ranh giới giữa lý thuyết và thực tiễn, và nơi những đơn vị dám mạo hiểm vào các "thị trường bị bỏ rơi" có thể trở thành những người dẫn đầu trong tương lai.

*Nguồn: WHO Disease Outbreak News 2025, CEPI Annual Progress Report 2024, ClinicalTrials.gov (NCT05398796), Moderna Annual Report 2024, Taylor & Francis Online

Băng Băng