Những triệu phú không ai biết

Tháng 6 năm 2014, cư dân thị trấn nhỏ Brattleboro thuộc bang Vermont, Mỹ, nhận được một tin gây chấn động. Ronald Read, người đàn ông 92 tuổi mà họ vẫn thường thấy đi bộ khắp phố mỗi ngày trong chiếc áo khoác sờn rách cài bằng kim băng, người mà một vị khách trong quán ăn từng thương hại mời bữa sáng vì tưởng ông không đủ tiền, vừa qua đời và để lại di sản gần 8 triệu USD.

Không ai hiểu nổi. Ronald Read chỉ là một người gác cổng ở siêu thị JCPenney và trước đó làm nhân viên trạm xăng suốt 25 năm. Ông lái chiếc Toyota Yaris đời 2007 mua secondhand, đỗ xe ở những chỗ xa để khỏi tốn tiền đồng hồ. Ông ăn sáng ở quán Friendly's với thực đơn rẻ nhất. Vậy mà tài sản của ông, khi được kiểm kê, khiến cả những chuyên gia tài chính cũng phải ngỡ ngàng.

Câu chuyện của Ronald Read không phải là duy nhất. Năm 2010, Lake Forest College ở Illinois cũng nhận được một cú sốc tương tự khi Grace Groner, cựu sinh viên của trường và là thư ký văn phòng suốt 43 năm, qua đời ở tuổi 100 và để lại 7,2 triệu USD cho quỹ học bổng. Điều đáng kinh ngạc: khoản đầu tư ban đầu của bà chỉ là 180 USD vào năm 1935, tương đương khoảng 3.440 USD theo giá trị hiện tại.

Còn Anne Scheiber, một nhân viên kiểm toán thuế bị từ chối thăng tiến suốt 23 năm vì là phụ nữ Do Thái, đã biến 5.000 USD tiền tiết kiệm khi nghỉ hưu thành 22 triệu USD trong 50 năm sau đó. Tỷ suất sinh lời 440.000% của bà khiến ngay cả luật sư quản lý di sản cũng phải thốt lên: "Bà ấy còn giỏi hơn cả Warren Buffett."

Ba con người bình thường, ba cuộc đời khiêm nhường, nhưng cùng chung một bí mật đã được gọi là "kỳ quan thứ tám của thế giới": sức mạnh của lãi kép. Và điều đáng suy ngẫm là bí mật này không hề bí mật. Nó được dạy trong sách giáo khoa, được nhắc đi nhắc lại trong mọi khóa học tài chính, được cả Warren Buffett lẫn Charlie Munger rao giảng suốt hàng thập kỷ. Vậy mà hầu hết chúng ta vẫn không thể áp dụng được.

Ronald Read lớn lên trong một gia đình nông dân nghèo ở Dummerston, Vermont. Mỗi ngày, cậu bé Ronald phải đi bộ hoặc xin quá giang xe hơn 6 km để đến trường. Cậu là người đầu tiên trong gia đình tốt nghiệp cấp ba. Sau khi phục vụ trong quân đội và giải ngũ năm 1945, Read trở về quê làm nhân viên trạm xăng, rồi nghỉ hưu, rồi lại đi làm gác cổng bán thời gian ở JCPenney thêm 17 năm nữa.

Với mức lương khiêm tốn, Read sống theo một nguyên tắc đơn giản mà ông học được từ tuổi thơ nghèo khó: chi tiêu ít hơn số tiền kiếm được, và đầu tư phần còn lại. Ông bắt đầu mua cổ phiếu từ thập niên 1950, khi quỹ chỉ số còn chưa ra đời. Danh mục của ông toàn những cái tên blue-chip quen thuộc: Procter & Gamble, Johnson & Johnson, JPMorgan Chase. Ông không bao giờ đuổi theo xu hướng, không đánh cược vào những cơ hội "làm giàu nhanh". Ông chỉ mua và giữ.

Các chuyên gia tài chính ước tính Read đầu tư khoảng 300 USD mỗi tháng trong suốt sự nghiệp, tổng cộng chưa đến 270.000 USD tiền gốc trong 60 năm. Phần còn lại, hơn 7,7 triệu USD, đến từ lãi kép, cổ tức được tái đầu tư, và sự tăng giá của thị trường qua nhiều thập kỷ. Khi qua đời, danh mục của ông tạo ra khoảng 20.000 USD thu nhập cổ tức mỗi tháng.

Câu chuyện của Grace Groner còn đơn giản hơn. Năm 1935, ngay giữa cuộc Đại Suy Thoái, cô thư ký trẻ mới ra trường quyết định mua 3 cổ phiếu của Abbott Laboratories, công ty nơi cô làm việc, với giá 60 USD mỗi cổ phiếu. Tổng cộng 180 USD, một số tiền không nhỏ vào thời điểm đó.

Groner không làm gì khác ngoài việc giữ những cổ phiếu đó suốt 75 năm. Mỗi khi Abbott trả cổ tức, bà dùng số tiền đó mua thêm cổ phiếu. Mỗi khi công ty chia tách cổ phiếu, số cổ phần của bà lại nhân lên. Bà không bao giờ bán, không bao giờ hoảng loạn khi thị trường sụp đổ, không bao giờ chuyển sang những cổ phiếu "nóng" hơn.

Khi Grace Groner qua đời năm 2010, 3 cổ phiếu ban đầu đã biến thành 100.000 cổ phiếu Abbott, trị giá 7,2 triệu USD. Tỷ suất sinh lời trung bình: 14,97% mỗi năm trong 75 năm. Nếu tính đến thời điểm hiện tại, sau khi Abbott tiếp tục tăng giá gấp 4 lần kể từ năm 2010, số cổ phiếu đó sẽ có giá trị hơn 28 triệu USD.

Bà sống trong một căn nhà một phòng ngủ khiêm tốn, không sở hữu ô tô, và thường xuyên xuất hiện ở các buổi bán đồ cũ trong khu phố. Không ai biết bà là triệu phú cho đến khi bà mất.

Anne Scheiber có một câu chuyện khác. Không giống Read hay Groner xuất thân từ môi trường khiêm nhường và chấp nhận điều đó, Scheiber mang trong mình sự cay đắng. Làm việc cho Sở Thuế vụ Mỹ (IRS) suốt 23 năm nhưng không bao giờ được thăng chức, lương cao nhất của bà chỉ là 4.000 USD một năm. Bà tin rằng mình bị phân biệt đối xử vì là phụ nữ Do Thái, và điều đó có lẽ đúng với thực tế của nước Mỹ những năm 1940.

Khi nghỉ hưu năm 1944 ở tuổi 51, Scheiber chỉ có 5.000 USD tiền tiết kiệm. Nhưng bà có một lợi thế mà ít ai nhận ra: suốt hàng chục năm kiểm toán hồ sơ thuế của những người giàu nhất nước Mỹ, bà nhận thấy một điểm chung. Hầu như tất cả họ đều sở hữu cổ phiếu.

Scheiber dành phần còn lại của cuộc đời, 50 năm tiếp theo, để nghiên cứu thị trường chứng khoán và đầu tư. Bà mua cổ phiếu của những công ty bà tin tưởng như PepsiCo, Chrysler, Bristol-Myers và Columbia Pictures. Bà tham dự mọi cuộc họp cổ đông của các công ty trong danh mục. Và bà hầu như không bao giờ bán.

Lối sống của Scheiber cực kỳ tiết kiệm. Luật sư Ben Clark, người quản lý di sản của bà, kể: "Bà ấy tiết kiệm ít nhất 80% thu nhập. Hồi đó, bạn có thể ăn trưa ở Nedick's với giá 15 xu, nhưng tôi biết bà ấy còn tìm được chỗ rẻ hơn." Căn hộ thuê của bà có tường bong tróc, nội thất cũ kỹ, kệ sách đầy bụi. Bà đi bộ đến mọi nơi để khỏi tốn tiền xe buýt.

Khi Anne Scheiber qua đời năm 1995 ở tuổi 101, danh mục đầu tư của bà trị giá 22 triệu USD và tạo ra hơn 750.000 USD thu nhập cổ tức mỗi năm. Bà để lại toàn bộ cho Đại học Yeshiva, trường mà bà từng bị từ chối nhận việc vì là phụ nữ, để trao học bổng cho các nữ sinh viên.

Tỷ suất sinh lời của Scheiber là 14,6% mỗi năm trong 50 năm, gần gấp đôi mức trung bình của thị trường trong cùng giai đoạn. Luật sư Clark nói về bà: "Bạn nghĩ Warren Buffett giỏi ở khoản này ư? Bà ấy còn vượt xa ông ta."

Ba con người, ba cuộc đời, nhưng cùng một công thức: tiết kiệm, đầu tư, kiên nhẫn, và để thời gian làm phần việc còn lại.

Công thức của lãi kép được dạy trong chương trình toán phổ thông. Nếu bạn đầu tư 1.000 USD với lãi suất 10% một năm, năm đầu tiên bạn có 1.100 USD, năm thứ hai bạn có 1.210 USD, năm thứ ba là 1.331 USD. Không có gì phức tạp.

Nhưng điều kỳ diệu nằm ở những con số lớn hơn và khoảng thời gian dài hơn.

Một người 20 tuổi đầu tư 1.000 USD vào thị trường chứng khoán với tỷ suất sinh lời trung bình 10% mỗi năm (mức trung bình lịch sử của S&P 500 kể từ năm 1928) sẽ có 72.890 USD khi 65 tuổi, gấp gần 73 lần số vốn ban đầu mà không cần đóng góp thêm bất cứ đồng nào.

Nếu người đó đầu tư thêm 100 USD mỗi tháng thay vì chỉ để 1.000 USD ban đầu, con số cuối cùng sẽ là hơn 1 triệu USD. Trong đó, tổng số tiền thực sự bỏ ra chỉ khoảng 55.000 USD, phần còn lại gần 950.000 USD đến từ lãi kép.

Đây là lúc Quy tắc 72 trở nên hữu ích. Quy tắc này cho phép bạn ước tính nhanh thời gian để tiền nhân đôi: lấy 72 chia cho tỷ suất sinh lời. Với lãi suất 8%, tiền của bạn nhân đôi sau 9 năm. Với 10%, là 7,2 năm. Với 12%, là 6 năm.

Điều này có nghĩa là nếu bạn bắt đầu với 10.000 USD ở tuổi 25 và đạt tỷ suất sinh lời 10% mỗi năm, tiền của bạn sẽ nhân đôi 5-6 lần trước khi bạn nghỉ hưu: 20.000 USD ở tuổi 32, 40.000 USD ở tuổi 39, 80.000 USD ở tuổi 46, 160.000 USD ở tuổi 53, 320.000 USD ở tuổi 60. Và đó chỉ là với một khoản đầu tư ban đầu duy nhất.

Warren Buffett là minh chứng sống cho sức mạnh của thời gian trong lãi kép. Ông mua cổ phiếu đầu tiên năm 11 tuổi, nhưng 99% tài sản của ông được tích lũy sau sinh nhật 50 tuổi. Không phải vì ông đầu tư kém hiệu quả ở giai đoạn đầu, mà vì lãi kép cần thời gian để "bùng nổ". Như chính ông nói: "Cuộc đời tôi là sản phẩm của lãi kép."

Nhưng nếu lãi kép đơn giản và hiệu quả đến vậy, tại sao hầu hết mọi người không giàu?

Câu trả lời nằm ở tâm lý học, không phải toán học.

Các nhà kinh tế học hành vi gọi đó là "present bias" hay thiên kiến hiện tại: xu hướng đánh giá quá cao những phần thưởng tức thời và đánh giá quá thấp những phần thưởng trong tương lai. Não bộ con người được tiến hóa để sinh tồn trong môi trường mà tương lai là bất định, nên việc "ăn ngay" luôn có vẻ hợp lý hơn "để dành cho mai sau".

Thí nghiệm Marshmallow nổi tiếng của Stanford những năm 1970 đã chứng minh điều này. Trẻ em được cho một viên kẹo và được hứa rằng nếu chờ 15 phút không ăn, sẽ được thêm một viên nữa. Phần lớn không thể chờ đợi. Và điều đáng chú ý là những đứa trẻ có khả năng trì hoãn sự hài lòng tốt hơn sau này có xu hướng thành công hơn trong học tập, sự nghiệp và tài chính.

Khi áp dụng vào đầu tư, present bias khiến chúng ta thấy việc mua chiếc iPhone mới hấp dẫn hơn việc đầu tư số tiền đó và có thể mua 10 chiếc iPhone sau 20 năm. Chúng ta hiểu logic, nhưng không "cảm" được nó.

Não bộ con người cũng không giỏi trong việc tư duy theo cấp số nhân. Chúng ta quen với tăng trưởng tuyến tính: 1, 2, 3, 4, 5. Nhưng lãi kép hoạt động theo cấp số nhân: 1, 2, 4, 8, 16, 32. Trong những năm đầu, hai đường cong này trông gần như giống nhau. Chỉ sau nhiều năm, sự khác biệt mới trở nên rõ rệt. Đây là lý do nhiều người bỏ cuộc sớm vì không thấy kết quả đáng kể.

James Clear, tác giả cuốn "Atomic Habits", gọi giai đoạn chờ đợi này là "cao nguyên tiềm năng ẩn". Những nỗ lực nhỏ dường như không tạo ra khác biệt nào cho đến khi bạn vượt qua một ngưỡng quan trọng, và sau đó mọi thứ bùng nổ. Phần lớn mọi người từ bỏ trước khi đạt đến ngưỡng đó.

Còn một rào cản tâm lý khác: sự biến động của thị trường. Ngay cả khi hiểu rõ lãi kép, nhiều nhà đầu tư vẫn hoảng loạn bán ra khi thị trường giảm và mua vào khi thị trường đã tăng cao. Nghiên cứu cho thấy nhà đầu tư cá nhân trung bình đạt tỷ suất sinh lời thấp hơn đáng kể so với chính những quỹ họ đầu tư vào, đơn giản vì họ mua bán sai thời điểm.

Ronald Read, Grace Groner và Anne Scheiber có một điểm chung: họ gần như không bao giờ nhìn vào tài khoản đầu tư của mình. Họ không theo dõi tin tức tài chính hàng ngày, không phản ứng với những biến động ngắn hạn, không cố gắng "time the market". Họ chỉ mua và giữ, năm này qua năm khác, thập kỷ này qua thập kỷ khác.

Sự thờ ơ của họ với biến động thị trường có thể là "lợi thế không công bằng" lớn nhất mà họ có.

Với nhà đầu tư Việt Nam, câu hỏi tự nhiên là: liệu lãi kép có thể tạo ra những Ronald Read hay Grace Groner trên sàn chứng khoán trong nước?

Nhìn vào lịch sử, VN-Index đã mang lại tỷ suất sinh lời trung bình khoảng 14% mỗi năm cho những ai đầu tư dài hạn từ 3-5 năm trở lên, cao hơn mức trung bình 10% của S&P 500. Tất nhiên, thị trường Việt Nam còn non trẻ, chỉ mới hoạt động từ năm 2000, và độ biến động cao hơn nhiều so với thị trường phát triển. Nhưng nếu bạn có thể chịu đựng được những cơn sóng lớn như cuộc khủng hoảng 2008 hay đại dịch 2020 mà không bán tháo, phần thưởng dài hạn là có thật.

Điều quan trọng hơn là bắt đầu sớm. Sự khác biệt giữa bắt đầu đầu tư ở tuổi 25 và tuổi 35 không phải là 10 năm, mà có thể là hàng trăm triệu đồng. Với cùng số tiền đầu tư hàng tháng và cùng tỷ suất sinh lời, người bắt đầu sớm hơn 10 năm sẽ có gấp đôi số tiền khi nghỉ hưu, không phải vì đóng góp nhiều hơn, mà vì lãi kép có thêm một "vòng nhân đôi" để hoạt động.

Nhưng lãi kép không chỉ áp dụng cho tiền bạc.

Mỗi cuốn sách bạn đọc, mỗi kỹ năng bạn học, mỗi mối quan hệ bạn xây dựng đều là những khoản "đầu tư" sẽ sinh lời theo cấp số nhân theo thời gian.

James Clear đã toán học hóa ý tưởng này trong "Atomic Habits". Nếu bạn cải thiện 1% mỗi ngày, sau một năm bạn sẽ tiến bộ gấp 37 lần (1,01 mũ 365 = 37,78). Ngược lại, nếu bạn kém đi 1% mỗi ngày, sau một năm bạn chỉ còn 3% so với ban đầu (0,99 mũ 365 = 0,03). Sự khác biệt nhỏ hàng ngày tạo ra khoảng cách khổng lồ theo thời gian.

Điều này có nghĩa là người đọc 20 trang sách mỗi ngày không chỉ "hơn" người không đọc 20 trang. Sau 10 năm, khoảng cách kiến thức giữa họ sẽ là một vực thẳm không thể vượt qua. Người tập thể dục 30 phút mỗi ngày không chỉ khỏe hơn người không tập một chút. Sau 10 năm, một người có thể chạy marathon trong khi người kia thở dốc khi leo cầu thang.

Sức khỏe, mối quan hệ, kỹ năng chuyên môn, sự hiểu biết về một lĩnh vực, tất cả đều vận hành theo logic của lãi kép. Những người thành công nhất thường là những người hiểu điều này và kiên nhẫn đầu tư vào những lĩnh vực quan trọng từ sớm.

Có một câu hỏi mà mọi người nên tự hỏi mình: "Nếu tôi tiếp tục làm những gì đang làm hôm nay trong 10 năm tới, tôi sẽ ở đâu?" Nếu câu trả lời không khiến bạn hài lòng, đó là tín hiệu để thay đổi. Bởi vì lãi kép không phân biệt. Nó nhân lên bất cứ thứ gì bạn "đầu tư" vào, dù là thói quen tốt hay thói quen xấu, dù là kiến thức hay sự lười biếng, dù là tiết kiệm hay nợ nần.

Một lưu ý quan trọng: câu nói nổi tiếng "Lãi kép là kỳ quan thứ tám của thế giới" thường được gán cho Albert Einstein, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy ông thực sự nói điều đó. Theo các nhà nghiên cứu, câu này có lẽ xuất phát từ một mẩu quảng cáo ngân hàng năm 1925 và sau đó được gắn vào tên Einstein để tăng độ tin cậy.

Nhưng dù ai nói, sự thật đằng sau nó vẫn không thay đổi.