Nhà tù 'nhân đạo nhất thế giới': Tù nhân có phòng riêng, TV, tập yoga giữa rừng

Thông thường, nhắc đến nhà tù là nhắc đến những nơi tối tăm, hà khắc, gắn liền với bạo lực thể xác lẫn tinh thần, từ đời thực cho tới phim ảnh. Thế nhưng, nhà tù Halden ở Na Uy lại đi theo một con đường hoàn toàn khác.

Kể từ khi đi vào hoạt động năm 2010, Halden được nhiều người gọi là “nhà tù nhân đạo nhất thế giới”. Cách tổ chức và quản lý tại đây đã làm dấy lên nhiều cuộc tranh luận về việc cải cách hệ thống giam giữ, khi đặt con người và khả năng hoàn lương của họ làm trung tâm. Trái ngược với nhiều quốc gia khác, cai ngục ở Halden không mang súng, còn tù nhân được sinh hoạt hết sức thoải mái.

Ẩn giữa rừng xanh

Nhà tù Halden nằm trong khu rừng rộng hơn 300.000 m² ở Østfold, miền nam Na Uy. Khác với các nhà tù thông thường, Halden không có dây thép gai, tháp canh hay hàng rào điện. Dù được bao quanh bởi bức tường bê tông cao 6 mét, công trình vẫn được thiết kế để hòa mình vào thiên nhiên, với cây cối bao quanh làm dịu đi cảm giác nặng nề thường thấy.

Hans Henrik Høilund, một trong những kiến trúc sư tham gia thiết kế nhà tù Halden, từng cho biết mục tiêu của họ là tạo nên không gian “gần gũi với thế giới bên ngoài nhất có thể”. Ngay cả bức tường an ninh cũng được bo tròn phần đỉnh, nhằm giảm bớt cảm giác lạnh lẽo.

Triết lý ấy tiếp tục được áp dụng vào không gian bên trong. Các khu giam giữ được thiết kế cao, thẳng để đón nhiều ánh sáng tự nhiên nhất có thể. Các phòng giam đều có cửa sổ không song sắt nhìn thẳng ra rừng.

Giám đốc nhà tù Are Høidal từng chia sẻ: “Chúng tôi chú trọng rất nhiều đến thiết kế, với mong muốn tạo nên một không gian thoáng đãng, đem lại cảm giác dễ chịu”. Tuy nhiên, ông khẳng định đó không phải là sự xa xỉ. “Mỗi buồng giam chỉ rộng khoảng 10 m², có giường, bàn, nhà vệ sinh và vòi sen, như vậy là đủ”.

Cuộc sống bên trong

Một ngày ở Halden bắt đầu từ 7h30 sáng, khi cửa các buồng giam được mở. Đến 20h30, phạm nhân mới trở về phòng nghỉ. Phần lớn thời gian trong ngày được dành cho lao động, học tập và các sinh hoạt chung.

Tại đây, phạm nhân có thể học nhạc, tập yoga, học nghề mộc, cơ khí, may vá, nấu ăn hoặc tham gia các môn thể thao. Nhà tù cũng trang bị phòng thu âm, đài phát thanh, thư viện, khu thể thao và cả khu leo núi trong nhà. Nhiều người còn theo học các chương trình giáo dục để chuẩn bị cho cuộc sống sau khi mãn hạn tù.

Theo ông Høidal, mục tiêu của mô hình này là giúp phạm nhân xây dựng sự tự tin và tích cực thông qua lao động và học tập, để khi rời khỏi nhà tù, họ có thể trở thành những con người tốt hơn.

Mối quan hệ giữa phạm nhân và cán bộ trại giam ở Halden cũng được xây dựng theo hướng cởi mở và tôn trọng. Các cai ngục không mang súng, cùng ăn với phạm nhân và tham gia những hoạt động chung như chơi bóng chuyền hay bóng bàn.

Một phạm nhân từng nói: “Tất cả những người làm việc ở đây đều tôn trọng tôi”. Anh cho rằng trải nghiệm ở Halden khác xa nhà tù cũ của mình, giống như sự đối lập giữa “thiên đường và địa ngục”.

Nhân đạo, nhưng không phải là tự do

Dù mang dáng vẻ nhẹ nhàng, Halden vẫn là nơi giam giữ những người phạm tội nghiêm trọng, từ buôn ma túy cho đến giết người. Các quan chức nhà tù nhấn mạnh rằng sự mất tự do mới chính là hình phạt lớn nhất. Khi cánh cửa phòng giam khép lại vào ban đêm, cảm giác bị tước đi quyền tự do vẫn hiện hữu rõ ràng đối với mỗi tù nhân.

“Điều tồi tệ nhất không nằm ở căn phòng, mà ở việc bạn không còn tự do. Khi cánh cửa khép lại vào ban đêm, bạn chỉ còn lại một mình trong căn phòng nhỏ. Khoảnh khắc đó lúc nào cũng nặng nề" , một tù nhân chia sẻ.

“Nếu một con người bị nhốt trong bốn bức tường suốt nhiều năm, thì khi bước ra ngoài, họ khó có thể trở thành một người tốt. Nếu đối xử với họ bằng sự hà khắc, chúng tôi không tin điều đó sẽ khiến họ tốt hơn. Hệ thống nhà tù của Na Uy không đặt nặng chuyện trừng phạt. Chúng tôi chú trọng nhiều hơn đến việc giúp con người được phục hồi nhân phẩm" , ông Are Høidal chia sẻ với The Guardian .

Chính triết lý nhân đạo mà nhà tù Halden theo đuổi dường như đang mang lại hiệu quả rõ rệt. Tại Na Uy, chỉ khoảng 20% tù nhân tái phạm, trong khi con số này ở nhiều quốc gia khác như Hoa Kỳ có thể lên tới 50-60%. Sự khác biệt ấy là kết quả của một quá trình thay đổi sâu sắc trong tư duy quản lý nhà tù của Na Uy suốt hai thập kỷ qua.

Ông Høidal cho biết, ông đã tận mắt chứng kiến sự chuyển mình đó. Khi bắt đầu làm việc trong ngành cải huấn từ những năm 1980, hệ thống nhà tù Na Uy từng rất khắc nghiệt, đặt nặng kiểm soát và an ninh. “Đó là một môi trường nặng tính quyền lực và cứng rắn. Khi ấy, tỷ lệ tái phạm lên tới 60-70%, không khác nhiều so với Mỹ” , ông nhớ lại.

Bước sang thập niên 1990, Na Uy tiến hành những cải cách căn bản. Thay vì giam giữ tù nhân hầu hết thời gian trong ngày, tù nhân được khuyến khích học nghề, học văn hóa, tham gia lao động và các hoạt động có ý nghĩa nhằm chuẩn bị cho cuộc sống sau song sắt.

“Kể từ khi thực hiện các cải cách lớn, tỷ lệ tái phạm ở Na Uy giảm xuống còn khoảng 20% sau hai năm và 25% sau năm năm. Điều đó cho thấy hướng đi này là đúng” , ông Høidal khẳng định.

Mô hình nhà tù Halden cũng vấp phải không ít chỉ trích từ những người cho rằng nơi đây quá “nhẹ tay” với tội phạm. Tuy nhiên, theo ông Høidal, nhà tù nhân đạo sẽ tạo ra những con người nhân đạo.

Theo Khánh Ly/VTC