Nghiên cứu xác định "kho báu sống": Loài "tàng hình" từng bị nhầm gần 100 năm ở Việt Nam
Loài khó phát hiện nhưng có vùng phân bố rộng bậc nhất thế giới vừa được xác nhận chính thức tại Việt Nam, mở ra thêm một mảnh ghép quan trọng trong bức tranh đa dạng sinh học.
Đó là thạch sùng dẹp Ấn Độ – Thái Bình Dương (Hemiphyllodactylus typus), loài bò sát có kích thước chỉ vài centimet, thân dẹt, màu sắc tiệp với môi trường khiến chúng gần như "tàng hình" trong tự nhiên.
Lần đầu xác nhận bằng chứng khoa học đầy đủ
Theo kết quả nghiên cứu mới công bố, loài này được ghi nhận tại Khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngập mặn Cần Giờ (TP.HCM) và rừng tràm Mỹ Phước (TP.Cần Thơ). Đây là lần đầu tiên Hemiphyllodactylus typus được xác nhận tại Việt Nam bằng cả phân tích hình thái và dữ liệu di truyền.
Toàn bộ kết quả nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí khoa học quốc tế Zootaxa (New Zealand), đánh dấu sự hợp tác giữa Viện Khoa học sự sống (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cùng các đối tác trong và ngoài nước.
Thạch sùng dẹp Ấn Độ – Thái Bình Dương (Hemiphyllodactylus typus). Ảnh chụp bởi Nguyễn Đăng Hoàng Vũ.
Nghiên cứu được Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM tài trợ, với sự hỗ trợ thực địa từ Ban Quản lý các rừng đặc dụng TP.HCM và trang thiết bị từ Quỹ IDEA WILD (Mỹ).
Trước đó, loài này từng được cho là xuất hiện ở Việt Nam từ năm 1937, nhưng các ghi nhận chủ yếu dựa trên nhận dạng chưa chính xác hoặc chỉ có dữ liệu gene đơn lẻ, thiếu mẫu vật đối chứng. Điều này khiến sự hiện diện của loài tại Việt Nam vẫn là dấu hỏi kéo dài gần 100 năm (một thế kỷ).
Trong nghiên cứu lần này, các nhà khoa học đã trực tiếp thu mẫu ngoài thực địa, phân tích chi tiết đặc điểm hình thái, đồng thời sử dụng phương pháp mã vạch DNA (gene COI và ND2) để so sánh với các quần thể cùng loài tại Campuchia, Malaysia, Philippines và khu vực Thái Bình Dương. Kết quả cho thấy các cá thể tại Việt Nam gần như tương đồng với quần thể chuẩn, qua đó chính thức "giải oan" cho những nhầm lẫn trước đây.
Loài nhỏ, giá trị lớn
Dù có kích thước rất nhỏ, Hemiphyllodactylus typus lại mang ý nghĩa khoa học đáng kể. Loài này thường sống trong các sinh cảnh đặc thù như rừng ngập mặn, rừng tràm và vùng ven biển – những hệ sinh thái đang chịu nhiều áp lực từ biến đổi khí hậu và đô thị hóa.
Việc phát hiện và xác nhận loài không chỉ bổ sung thêm một đại diện vào danh lục bò sát Việt Nam, mà còn cho thấy vai trò quan trọng của các hệ sinh thái đất ngập nước ven biển như rừng ngập mặn Cần Giờ trong việc lưu giữ những loài sinh vật ít được chú ý nhưng có giá trị sinh học cao.
Đáng chú ý, nghiên cứu cũng xây dựng bộ dữ liệu mã vạch DNA chuẩn cho loài này tại Việt Nam. Đây sẽ là công cụ hữu ích giúp nhận diện nhanh, theo dõi và phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học trong tương lai.
Sinh cảnh sống của thạch sùng dẹp Ấn Độ – Thái Bình Dương ở rừng ngập mặn Cần Giờ. Ảnh chụp bởi: Nguyễn Đăng Hoàng Vũ.
Một phát hiện đáng chú ý khác là toàn bộ các cá thể thu được trong nghiên cứu đều là con cái. Điều này củng cố giả thuyết rằng Hemiphyllodactylus typus có thể sinh sản đơn tính – hình thức sinh sản không cần con đực, vốn rất hiếm trong thế giới bò sát.
Nếu được xác nhận thêm, đây sẽ là hướng nghiên cứu hấp dẫn về tiến hóa và sinh học sinh sản, góp phần làm sáng tỏ cách các loài thích nghi và lan rộng trong những điều kiện môi trường khác nhau.
Phát hiện này một lần nữa cho thấy, ngay cả ở những khu vực tưởng chừng quen thuộc, thiên nhiên Việt Nam vẫn còn nhiều bí ẩn chưa được khám phá. Và mỗi nghiên cứu khoa học nghiêm túc không chỉ mang lại tri thức mới, mà còn góp phần quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học cho tương lai.
