Khi nhà máy
tắt đèn

Hình dung phổ biến về một "nhà máy sản xuất của tương lai" thường được gắn với sự sang trọng, ánh điện sáng trắng, không khí mát lạnh quanh năm - giống một showroom công nghệ hơn là một phân xưởng. Nhưng nhà máy Unilever tại Khu công nghiệp Tây Bắc Củ Chi đi ngược lại với sự hình dung đó. Ấn tượng đầu tiên khi bước vào khu sản xuất không phải là sự hào nhoáng, mà là bóng tối. Từ hành lang khu hành chính mát mẻ, tiện nghi, ngập ánh sáng, chúng tôi đi vào khu sản xuất phối trộn với sự ngạc nhiên, tối hơn hẳn và nóng: không đèn huỳnh quang, không điều hòa và vắng hẳn bóng người.

Đây là một trong những nhà máy sản xuất hiện đại nhất của Unilever trên toàn cầu, và lớn nhất trong khu vực Đông Nam Á. Riêng dây chuyền kem đánh răng tại đây, nhờ tối ưu công suất sản xuất, hiện là nhà máy kem đánh răng lớn nhất thế giới của Unilever - một danh hiệu hiếm khi được nhắc đến bên ngoài giới công nghiệp, nhưng lại nói lên rất nhiều về quy mô vận hành thực sự phía sau những hành lang tối kia.

Trực giác thông thường sẽ mách bảo rằng một nhà máy công nghệ cao phải sáng và mát lạnh. Nhưng tại Củ Chi, tiêu chuẩn cao nhất lại nằm ở chỗ ngược lại: không cần ánh sáng và không cần điều hoà chính là tín hiệu của một mức độ tự động hóa đã đạt đến độ tối ưu, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và an toàn để con người không còn cần phải có mặt.

Logic vận hành đơn giản đến ngỡ ngàng: một khu vực chỉ được chiếu sáng và làm mát khi có người làm việc ở đó. Nếu máy móc có thể tự vận hành, tự giám sát, tự phát hiện lỗi mà không cần con người túc trực, thì đèn tắt, điều hòa tắt. Theo chia sẻ của đại diện nhà máy với đoàn nhà báo tham quan, trong những ngày không có khách "nhà máy còn tối hơn". Đơn giản vì không có lý do gì để bật đèn!

Theo chia sẻ từ lãnh đạo công ty, năng suất của nhà máy đã tăng gấp đôi tính từ năm 2017 đến nay, nhờ việc ứng dụng AI và công nghệ vào vận hành.

Đại diện doanh nghiệp chia sẻ thêm, trước khi một mẻ phối trộn hoàn tất, hệ thống AI Intelligent Mixer đã có thể đưa ra tỉ lệ phối trộn tối ưu và kết quả chất lượng với độ chính xác từ 96-100%. Trên cơ sở đó, đội ngũ vận hành có thêm dữ liệu để kiểm soát chất lượng và đưa ra quyết định cuối cùng trước khi sản phẩm được chuyển sang công đoạn tiếp theo. Đây chính là năng lực "vô hình" đứng sau những hành lang tối: một hạ tầng dữ liệu và dự đoán giúp vận hành ổn định hơn, chính xác hơn, đồng thời góp phần bảo đảm khả năng cung ứng 100% nhu cầu thị trường.

Phía sau quá trình đó là một khoản đầu tư nhân lực đáng kể. Unilever Việt Nam là một trong những thị trường đầu tiên của tập đoàn thành lập nhóm chuyên gia chuyển đổi số chuyên biệt, đào tạo nội bộ hơn 300 nhà phân tích dữ liệu và tạo phong trào chuyển đổi số khắp các phòng ban.

Không gian nhà máy được thiết kế cho robot theo đúng nghĩa đen: những robot tự hành di chuyển trong nhà máy không theo bản đồ số hay cảm biến phức tạp, mà bám theo các vạch sơn đen được vẽ sẵn trên sàn nhà - một giải pháp đơn giản đến bất ngờ, nhưng đủ tin cậy để vận hành ổn định ở quy mô công nghiệp. Đây có lẽ là hình ảnh tóm tắt chính xác nhất cho triết lý công nghệ của Unilever tại Củ Chi: công nghệ ở đây không phải là thứ để phô trương bằng những con số hào nhoáng, mà là công cụ được chọn lựa kỹ để tối ưu hóa sản xuất - đơn giản, rẻ, hiệu quả, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải. Điều này cũng đã giúp nhà máy Củ Chi của Unilever Việt Nam đạt Net Zero Scope 1 và 2 theo tiêu chuẩn của tập đoàn từ năm 2021. Bước chuyển đổi kép - chuyển đổi số kèm chuyển đổi xanh - này đã được Unilever Việt Nam bền bỉ thực hiện suốt 10 năm qua.

Điều khiến câu chuyện Củ Chi thú vị hơn một bài toán tối ưu chi phí đơn thuần là sự phân bổ có chọn lọc của nó. Nếu khu sản xuất được vận hành theo nguyên tắc giảm tối đa những tiêu hao không cần thiết, thì các không gian dành cho con người, từ nhà ăn, nhà vệ sinh đến khu vực sinh hoạt chung, lại được đầu tư theo một logic khác: tiện nghi hơn, gần hơn và dễ tiếp cận hơn với người lao động.

Tinh thần đó hiện ra trong những chi tiết rất cụ thể. Một bảng thành tích công khai ghi nhận nhân viên có sáng kiến cải tiến năng suất trong tháng. Một cơ chế báo cáo ẩn danh, được dán thông báo công khai ngay tại các khu vực sinh hoạt chung, cho phép nhân viên tố cáo hành vi không trung thực hoặc chèn ép, kể cả khi người gây ra vấn đề chính là quản lý trực tiếp của họ. Những tấm thông báo này không chỉ xuất hiện một nơi, mà được dán lặp lại từ phòng ăn đến tận nhà vệ sinh - những không gian mà người lao động chỉ dừng chân khi đã tạm gác công việc. Lãnh đạo nhà máy giải thích đơn giản: "đó là lúc người lao động thực sự rảnh rỗi" - đủ thời gian để đọc, để nhớ, và nếu cần, để hành động.

Sự quan tâm dành cho con người ở Củ Chi không dừng lại ở các tiện ích hay cơ chế phản hồi, mà còn thể hiện ở cách nhà máy trao quyền cho chính đội ngũ kỹ sư Việt Nam vận hành hệ thống. Một chi tiết khiến đoàn tham quan khá bất ngờ: phần lớn lãnh đạo trực tiếp tại nhà máy đều là các kỹ sư trẻ người Việt. Đơn cử, kỹ sư trưởng phụ trách kỹ thuật phân xưởng kem đánh răng và một loạt lãnh đạo nhà máy đều thuộc thế hệ Gen Z. Đây cũng là nhóm người mang lại một thứ năng lượng khác cho vận hành: sẵn sàng đặt câu hỏi với quy trình cũ, và dám thay đổi.

Nhưng một thế hệ lãnh đạo trẻ không đồng nghĩa với một lực lượng lao động thiếu gắn bó. Khoảng một nửa nhân sự đang làm việc tại nhà máy có thâm niên trên 10 năm gắn bó với chính Unilever - một tỷ lệ giữ chân lao động hiếm gặp trong ngành sản xuất, và là chỉ dấu cho thấy môi trường làm việc ở đây, dù nghiêm ngặt trong quy trình vận hành, vẫn đủ tốt và mở rộng cơ hội phát triển để người lao động chọn ở lại lâu dài.

Nhìn từ góc độ đó, sự phân bổ tối ưu tại Củ Chi đi theo một nguyên tắc rất rõ ràng, không hề mâu thuẫn: ánh sáng, điện, hay sự quan tâm của lãnh đạo,... đều được dồn vào nơi cần nhất. Một bồn phối trộn chạy tự động thì không cần ánh sáng - có hay không cũng chẳng khác gì nhau. Nhưng một nhân viên cảm thấy bị đối xử bất công hoặc không ai lắng nghe thì rất dễ nghỉ việc - nên một cơ chế phản hồi minh bạch, đáng tin, lại quan trọng hơn nhiều. Tỷ lệ một nửa nhân sự gắn bó trên 10 năm không phải ngẫu nhiên mà có, dù môi trường vận hành khắt khe đến từng độ-C - đó là kết quả của chính cách phân bổ sự quan tâm này: tiết kiệm tối đa ở nơi máy móc đảm nhiệm, nhưng đầu tư đầy đủ ở nơi con người cần được giữ chân.