Cảnh báo NÓNG: Virus gây viêm phổi và suy hô hấp ở trẻ nhỏ, nay đang đe dọa cả người cao tuổi

Mới đây, hơn 500 cán bộ y tế trên toàn quốc đã tham dự hội nghị khoa học "Sứ mệnh tiên phong, lập vòng bảo vệ" do Hội Hô hấp Việt Nam phối hợp tổ chức. Trọng tâm của hội nghị là thảo luận về virus hợp bào hô hấp (RSV), một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh đường hô hấp dưới, cùng chiến lược phòng ngừa chủ động nhằm bảo vệ hai nhóm dễ tổn thương nhất: trẻ sơ sinh và người cao tuổi.

RSV – Gánh nặng bệnh lý chưa được nhận diện đầy đủ

RSV (Respiratory Syncytial Virus) là nguyên nhân chính gây nhiễm trùng hô hấp dưới ở mọi lứa tuổi, ảnh hưởng đến khoảng 64 triệu người và gây 160.000 ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu (WHO, 2025). Virus này lan truyền mạnh mẽ qua tiếp xúc gần hoặc bề mặt nhiễm khuẩn, gây bệnh từ mức nhẹ như cảm cúm đến nặng như viêm tiểu phế quản và viêm phổi.

Ở trẻ em, đặc biệt là trẻ dưới 6 tháng tuổi, RSV là nguyên nhân hàng đầu khiến trẻ nhập viện. Dữ liệu toàn cầu ghi nhận nhóm tuổi này chiếm gần 50% trong 3,6 triệu ca nhập viện mỗi năm và khoảng 45.700 ca tử vong. Do hệ miễn dịch còn non nớt, trẻ nhỏ phụ thuộc gần như hoàn toàn vào kháng thể thụ động từ mẹ trong thai kỳ. Khi bị nhiễm RSV, trẻ có thể nhanh chóng diễn tiến nặng với biểu hiện thở nhanh, khò khè, tím tái, suy hô hấp – nhiều trường hợp phải điều trị tại khoa hồi sức tích cực. Không chỉ gây nguy hiểm trước mắt, RSV còn để lại di chứng lâu dài như hen suyễn, khò khè mạn tính và giảm chức năng phổi, ảnh hưởng đến tăng trưởng thể chất sau này.

GS.BS Nguyễn Thị Ngọc Phượng, Chủ tịch Hội Nội tiết sinh sản và Vô sinh TP.HCM, nhận định: "RSV là mối nguy lớn do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và khả năng miễn dịch sau nhiễm không bền. Điều đó khiến trẻ dễ tái nhiễm nhiều lần. Do vậy, việc xây dựng lớp bảo vệ ngay từ thai kỳ, thông qua chăm sóc sức khỏe mẹ, theo dõi hô hấp và tuân thủ hướng dẫn y tế, là nền tảng quan trọng nhất để khởi đầu 'vòng lặp bảo vệ' cho trẻ."

Ở đầu kia của phổ tuổi, người trên 60 tuổi cũng chịu tác động nghiêm trọng từ RSV. Dù triệu chứng ban đầu có thể nhẹ, bệnh thường tiến triển nhanh hơn ở người có bệnh nền tim mạch hoặc hô hấp như COPD, hen suyễn hay suy tim.

Theo PGS.TS.BS Lê Khắc Bảo (Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM), 1 trong 10 người cao tuổi nhiễm RSV phải nhập ICU, và tỷ lệ tử vong tăng cao ở nhóm có bệnh mạn tính đi kèm. RSV không chỉ gây biến chứng cấp tính mà còn ảnh hưởng lâu dài đến khả năng tự chăm sóc: gần 30% bệnh nhân cao tuổi gặp khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày sau khi xuất viện, bao gồm ăn uống, mặc quần áo hay đi lại.

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, RSV trở thành thách thức y tế công cộng nghiêm trọng, đòi hỏi phải có chiến lược phòng ngừa chủ động để bảo vệ sức khỏe cộng đồng – từ trẻ nhỏ đến người già.

Khép kín "vòng lặp bảo vệ" - Hướng tiếp cận y học dự phòng bền vững

Khái niệm "vòng lặp bảo vệ" được các chuyên gia y tế nhấn mạnh tại hội nghị như một cơ chế phòng ngừa hai chiều: bảo vệ trẻ em để giảm nguồn lây lan, đồng thời bảo vệ người cao tuổi – nhóm có nguy cơ trở nặng – nhằm ngăn virus quay lại tấn công thế hệ trẻ.

Theo TS. Mark Fletcher, Giám đốc cấp cao Bộ phận Nghiên cứu và Phát triển Vắc-xin, "phòng ngừa RSV không nên giới hạn ở trẻ sơ sinh. Khi kết hợp bảo vệ người cao tuổi với các biện pháp vệ sinh cộng đồng, chúng ta có thể tạo ra một hệ thống phòng ngừa cộng hưởng, giúp giảm đáng kể tỷ lệ nhập viện và tử vong."

Các biện pháp được khuyến nghị bao gồm:

- Vệ sinh hô hấp cá nhân (rửa tay, che miệng khi ho, làm sạch bề mặt tiếp xúc);

- Theo dõi và điều trị sớm bệnh lý nền ở người cao tuổi;

- Tăng cường miễn dịch cho phụ nữ mang thai nhằm truyền kháng thể thụ động cho trẻ sơ sinh;

- Phối hợp đa ngành giữa cơ quan quản lý, y tế, học thuật, doanh nghiệp và truyền thông để thúc đẩy nhận thức và hành động cộng đồng.

Mô hình "vòng lặp bảo vệ" này cho thấy giá trị của y học dự phòng thế hệ mới - nơi trách nhiệm chăm sóc không chỉ giới hạn trong từng cá nhân mà lan tỏa thành hệ sinh thái bảo vệ lẫn nhau giữa các thế hệ. Khi cộng đồng hiểu rõ cơ chế lây truyền và chủ động phòng ngừa, gánh nặng bệnh tật sẽ giảm đáng kể, đồng thời hệ thống y tế cũng được giảm tải.

Từ nhận thức đến hành động, RSV không còn là câu chuyện riêng của y học lâm sàng, mà là vấn đề sức khỏe công cộng cần được đầu tư dài hạn. Bằng cách thiết lập "vòng bảo vệ kép" giữa trẻ nhỏ và người cao tuổi, chúng ta không chỉ ngăn chặn được virus nguy hiểm này, mà còn xây dựng nền tảng sức khỏe bền vững cho cả cộng đồng trong tương lai.

Diệu Đan